PlusAchtergrond

De Shadow Floriade leert je denken als een iep en voelen als een koolmees

Vijftig jaar geleden was ‘klimaatcrisis’ nog geen hot item en stond de milieubeweging in de kinderschoenen. De Floriade die toen in het Amstelpark plaatsvond, presenteerde natuur nog als speeltuin van de mens. De huidige Shadow Floriade maakt korte metten met die arrogantie.

Edo Dijksterhuis
Bezoekers van de Floriade in het Amstelpark, vijftig jaar geleden. Beeld Het Nationaal Archief
Bezoekers van de Floriade in het Amstelpark, vijftig jaar geleden.Beeld Het Nationaal Archief

Voor de deur van het Rietveldhuis in het Amstelpark staat Florientje. Of althans een in hout uitgezaagde versie van haar. Net als vijftig jaar geleden heet ze iedereen welkom met een uitbundig boeket in haar hand en weelderige bloemen in het blonde haar.

In 1972 stond ze op de posters van de Floriade afgebeeld als een kinderlijke kruising tussen Frau Antje en Demeter, de Griekse godin van de landbouw. Op 29 maart van dat jaar stond de mascotte van de wereldtuinbouwtentoonstelling in levenden lijve in de RAI met een bakje aarde in beide handen. Koningin Juliana plantte er een anjerstekje in en daarmee was het evenement officieel geopend.

Florientje, de mascotte van de eerste wereldtuinbouwtentoonstelling, in 1972. Beeld Het Noord Hollands Archief
Florientje, de mascotte van de eerste wereldtuinbouwtentoonstelling, in 1972.Beeld Het Noord Hollands Archief

Maar liefst vier miljoen bezoekers volgden in het daaropvolgende halfjaar het voorbeeld van de vorstin. Ze struinden over het terrein dat meer dan honderd voetbalvelden groot was, vergaapten zich aan de lelie die glamourprinses Grace van Monaco in haar eigen naam had gedoopt, en verbaasden zich over de 139 soorten in de rododendronvallei. Maar ze namen ook plaats in een reuzenrad of treintje, en trokken gekke bekken naar de gibbons die hun verzorgers regelmatig tot wanhoop dreven door aan hun krappe kooien te ontsnappen. Net als op het huidige Floriadeterrein was er een kabelbaan, die vanuit het huidige Amstelpark helemaal reikte tot in het Beatrixpark – de route werd in die tijd nog niet doorsneden door de A10.

Weinig goeds

De Floriade was een vrolijk familie-uitje, verantwoord entertainment, maar de getoonde bloemen, planten en landschapsingrepen waren ook keiharde handelswaar. Hier werd de Nederlandse bollenindustrie gepromoot en werd de biels als borderafscheiding geïntroduceerd – een innovatie die het schopte tot dé tuinmode van de jaren zeventig.

In datzelfde jaar verscheen echter ook Grenzen aan de groei, het eerste rapport van de Club van Rome. Deze groep wetenschappers en ondernemers waarschuwde met computermodellen voor de uitputting van de aarde en hun prognoses voorspelden weinig goeds. Postbus 51 wist het doemscenario in een van haar allereerste spotjes mooi te vatten in het beeld van een aarde die opbrandt als een kaars.

Het rapport van de Club van Rome sloeg in als een bom en milieu stond in één klap op de politieke agenda – om er niet meer vanaf te gaan. Vijftig jaar later is er van verbetering geen sprake, eerder achteruitgang. Wetenschappers spreken nu over de ‘zesde massa-uitstervingsgolf’. Sinds 1972 is van de gewervelde diersoorten 68 procent verdwenen en 1 miljoen planten- en dierensoorten staan op het punt verleden tijd te worden. Slechts 3 procent van het aardoppervlak is ecologisch intact.

Artistieke en beschouwelijke verdieping

De zevende editie van de Floriade, die nu plaatsvindt in Almere, heeft zich aan de veranderde omstandigheden aangepast. Hier geen blozend blond Florientje, maar voorbeelden van duurzame landbouw, circulair bouwen en de laatste inzichten op het gebied van schone energie.

Die praktische kant van de zaak krijgt in het Amstelpark een artistieke en meer beschouwelijke verdieping in de vorm van de Shadow Floriade. Het evenement is georganiseerd door Zone2Source, dat al sinds 2013 onderzoek doet naar het park en de erfenis van de Floriade van 1972 als onderdeel van een programma voor kunst en ecologie. Met drie tentoonstellingen, expedities, workshops en kunstwerken in de openbare ruimte wordt de vraag gesteld: hoe kunnen we anders, minder destructief, omgaan met de natuur?

Perspectief opschudden

Dat is vooral een kwestie van vertragen en het jachtige stadsoog eens rustig te laten dwalen, merk je als je door het park loopt. De Camera Obscura van Rick Abelen helpt de blik scherper te stellen door alles op z’n kop te zetten: het is alsof je een zin van rechts naar links leest en daardoor bewuster nadenkt over wat er nou eigenlijk staat.

[Tekst loopt door onder de foto.]

De Camera Obscura van Rick Abelen.  Beeld © Thomas Lenden
De Camera Obscura van Rick Abelen.Beeld © Thomas Lenden

Hetzelfde geldt voor het observatorium van Robbert van der Horst. Gezeten in de metalen bal die ronddraait, wordt de omgeving gekadreerd als een schilderij: de ene keer als groene idylle, een kwartslag verder als terras van het House of Pancakes.

Observatorium ‘Universe’, van Robbert van der Horst.

 Beeld © Thomas Lenden
Observatorium ‘Universe’, van Robbert van der Horst.Beeld © Thomas Lenden

De beste ‘perspectiefopschudder’ is het Contemplatorium: Area for Unknown Rituals van Rob Sweere. Het werk bestaat uit een collectie zitjes die je binnen een oppervlak van nog geen honderd vierkante meter radicaal verschillende dingen laat zien. Weggedoken in een krappe houten overkapping wordt het uitzicht geheel gevuld door de stam van een majestueuze kastanje. Maar staand op het licht naar achteren gekantelde platform aan de andere kant van die boom, zie je vooral het licht dat door het bladerdek danst. En een krukje iets verderop dwingt je te kijken naar de grote kei op de sokkel recht voor je neus, die daardoor heel massief en allesomvattend wordt, een landschap op zich.

[Tekst loopt door onder de foto.]

‘Contemplatorium: area for unknown rituals’, van Rob Sweere.  Beeld © Thomas Lenden
‘Contemplatorium: area for unknown rituals’, van Rob Sweere.Beeld © Thomas Lenden

Met een anders gestuurde of bijgebogen blik vallen dingen op waar je anders aan voorbij zou lopen. De Onkruidenier vond zo in de heemtuin, waar in 1972 bedreigde plantensoorten als exotica werden tentoongesteld, boompjes die door snoeibeurt na snoeibeurt tot vreemde knotvormen zijn getransformeerd. De komende twee jaar gaat het kunstenaarscollectief op zoek naar meer van dit soort over het hoofd geziene of vergeten flora en verzamelt het de planten en hun verhalen in de Schaduwtuin, een project in de voormalige kloostertuin van het oude Belgische paviljoen.

Ongewenste intimiteit

Shadow Floriade laat zich afkorten tot de initialen SF en dat doet meteen denken aan ‘science fiction’. Dit genre is de afgelopen jaren bijzonder in trek als vehikel voor utopische vergezichten die verder gaan dan een net iets ander perspectief – niet alleen een ander kijken, maar een compleet ander denken en een ander zijn. In de Shadow Floriade betekent dat: kijken en denken vanuit de natuur in plaats van de mens.

Dat dat heel humoristisch kan zijn, bewijzen Krijn Christiaansen en Cathelijne Montens die in hun Floriade Fluisteringen vanuit het oogpunt van vier planten vertellen over de geschiedenis van het Amstelpark. In de podcast met een buxus in de hoofdrol, vertelt de sierstruik hoe hij tijdens de opnames voor de video van Drank & Drugs werd ‘genomen’ door een hiphopper – en wat die ongewenste intimiteit met zijn gemoedstoestand heeft gedaan.

Boom als rechtspersoon

Veel serieuzer is het onderzoek dat Elmo Vermijs samen met Wageningen Universiteit doet naar de jaarringen van de bomen die in 1972 in het park geplant zijn en wat hun jaarringgroei vertelt over klimaatverandering. Vermijs bereidt daarnaast met milieujuristen een speculatieve rechtszaak voor waarin onderzocht wordt of bomen rechten hebben en kunnen optreden als rechtspersoon. Het klinkt misschien uitzinnig, maar er is precedent. In Ecuador werd in 2008 al in de grondwet vastgelegd dat niet alleen mensen maar ook bomen, rivieren en dieren rechten hebben.

Als de natuur in ieder geval juridisch op gelijke hoogte komt te staan met de mens, moeten wij ons rap aanpassen om niet als draaideurcriminelen in het beklaagdenbankje te belanden.

Maar hoe kunnen we op verantwoorde wijze samenleven? Dat wordt onderzocht in de orangerie, waar de komende anderhalve maand de School for MultiSpecies Knowledges opereert. Zonder vooropgesteld curriculum of aangestelde docenten, maar met de wil de menselijke arrogantie af te werpen en onszelf eens niet te zien als het alfa en omega van de wereld.

De ruim zestig aanmeldingen die binnen no time binnenkwamen, geven aan dat er behoefte is aan een fundamenteel andere manier van denken over mens en natuur. Om te leren denken als een iep, voelen als een koolmees en reageren als een korstmos. In die visie is Amsterdam niet een stad met bijna 1 miljoen inwoners, maar een ecosysteem waar wel miljarden wezens deel van uitmaken.

Shadow Floriade: t/m oktober in het Amstelpark.

Meer over