PlusReportage

De RAI bestaat 60 jaar: ‘Amsterdam lijkt soms niet te weten hoe bijzonder dit is’

De RAI, 29 oktober 1974.
 Beeld Arsath Ro'is, J.M./Stadsarchief Amsterdam
De RAI, 29 oktober 1974.Beeld Arsath Ro'is, J.M./Stadsarchief Amsterdam

De RAI bestaat 60 jaar. Begonnen als het onderkomen van een automobielen­vereniging, nu een van de belangrijkste congrescentra van Europa. De iconische reclamezuil staat er nog altijd pontificaal naast. ‘Amsterdam lijkt soms niet te weten hoe bijzonder dit is.’

Duidelijk met enige trots geeft eventmanager Edith van Driel (54) een rondleiding door de RAI. Wie kent het uitgestrekte, hoge en immer groeiende RAI-complex eigenlijk het best? “Dat zou ik best kunnen zijn,” zegt Van Driel. “Je ziet hier wel altijd veel mensen werken en rondlopen, maar het merendeel is extern, en ik werk hier al meer dan dertig jaar.”

Haar uitleg over de aaneengeschakelde hallen, zalen en gangen maakt duidelijk: de RAI is bepaald geen lukrake verzameling hallen, zalen en gangen. Er bestaat een vergaande samenhang in de verschillende ontwerpen, er zijn listige doorsteekjes en slimme constructies, en – niet iedereen zal het direct opvallen – vrijwel alle architectuur komt voort uit een en dezelfde gedachte.

De eerste paal werd geslagen op 6 november 1958. Op 3 februari 1961 stapte prins Bernhard in ‘de auto van de toekomst’ (de zwevende Ford Levacar, waarvan niemand ooit meer iets hoorde), en werd daarmee de RAI officieel geopend verklaard.

Scheldeplein

De RAI (Rijwiel- en Automobiel-Industrie) was toen nog echt het geesteskind van de autobelangenclub RAI Vereniging. Die was uit haar jasje gegroeid op de plek waar tegenwoordig woonzorgcentrum d’Oude Raai, Hotel Okura en een kinderboerderij staan. Na veel gedelibereer, uitstel en bezwaren besloot de gemeente dat het goeddeels lege Scheldeplein soelaas kon bieden. Het RAI-terrein werd destijds begrensd door Plan Zuid van Berlage, de Boerenwetering en het spoor (nu door het Beatrixpark, de A10 en het Europaplein).

Het was de tijd van het Nieuwe Bouwen, wat gepaard ging met veel licht, openheid en glas. Architect Alexander Bodon (1906-1993) begon in 1958 met het tekenen van de RAI. De geboren Oostenrijker zou overigens ook het Apollohotel (1962) ontwerpen en later, in 1988, restaurant Halvemaan in Buitenveldert.

Fluks werd de naam van het toegangsplein, het Scheldeplein, van gemeentewege veranderd in Europaplein, want een complex van deze aard diende wel een adres van ‘internationale allure’ te hebben. Die allure wordt ook het gebouw toegedicht, blijkt uit een rapport uit 2018, dat werd opgesteld omdat het draadglas in de Europahal moest worden vervangen. Daarin merkt een gemeentefunctionaris op: ‘De Europahal heeft een hoge monumentwaarde vanwege de stedenbouwkundige ligging, het exterieur, de ruimtewerking met gefilterd licht en de hoofddraagconstructie, inclusief de lichtstraat.’ Dat klinkt wat abstract, maar wie in een lege Europahal staat, begrijpt het meteen: een soort Arena, maar dan elegant.

De nieuwe RAI was vanaf de opening vrijwel meteen een krankzinnig groot succes: in heel zakelijk Europa werd over de mogelijkheden van het moderne complex gesproken, en eind 1963 maakte de RAI bekend dat het voor 1964 ‘geheel is volgeboekt’. Onder andere het Concertgebouworkest en een Amerikaanse ijsrevue kwamen langs. Eventmanager Van Driel: “Het besluit om de RAI te gaan bouwen duurde lang, want de prioriteit lag indertijd bij woningbouw, maar uiteindelijk was het echt goed gezien van de gemeente.”

Amstelhal

De eerste uitbreiding van de RAI was al in 1969: Bodon tekende de Amstelhal. Het Holland-complex, met de Holland-, Randstad- en Deltahallen, volgde in 1982 naar een schets van Bodon – terwijl het latere DSVB Ingenieurs en Architecten voor het hoofdontwerp tekende.

De ietwat futuristisch ogende hoogbouw op het voorplein van de RAI uit 2009 is voorlopig het laatste toegevoegde gebouw. Dit zogeheten Elicium werd ontworpen door Benthem Crouwel Architecten, de opvolgers van DSVB. De Europahal wordt ‘geenszins overschaduwd’ door het Elicium, schreef de gemeentelijke expert. ‘Het ontwerp dat wordt bepaald door de transparante gevel en het gebogen dak met de fraai lijnende lichtkappen, steunend op de betonnen bokken, staat krachtig overeind.’

De reclamezuil Het Signaal werd, net als de Europahal, in 1961 onthuld. De typische RAI-totem werd ontworpen door kunstenaar Dick Elffers (1910-1990). ‘Het beeldbepalende ontwerp torende in eerste instantie hoog boven de hallen uit, maar moest later worden verhoogd met de bouw van het hogere Hollandcomplex,’ zo valt te lezen in het gemeentelijke rapport. De hoogte van Het Signaal is momenteel – naar verluidt – 60 meter, met een fundering in parkeergarage P2.

OMA

In januari 2020 opende het grootste hotel van de Benelux pal naast de RAI: Hotel Nhow Amsterdam RAI – 91 meter hoog, 650 kamers. Het gebouw, ontworpen door architect Reinier de Graaf van Rem Koolhaas’ bureau OMA, bestaat uit drie opeengestapelde driehoeken. Het is daarmee een architectonische ode aan de iconische reclamezuil, inmiddels een rijksmonument.

Hotel Nhow, het grootste hotel van de Benelux. 
 Beeld Hollandse Hoogte / Ramon van Flymen
Hotel Nhow, het grootste hotel van de Benelux.Beeld Hollandse Hoogte / Ramon van Flymen

Directeur Hermann Spatt (54) maakte mee dat zijn hotel drie maanden na de opening weer moest sluiten, om pas in maart 2021 weer te openen. “Meteen na de opening zat ons hotel helemaal vol, het bruiste, en even later was het gesloten en leeg.”

Nhow (een merk van NH Hotels) zegt te willen passen in de omgeving, vertelt Spatt, en dat gaat volgens hem verder dan de gelijkenis met Het Signaal. “We zijn een verlengstuk van de RAI, we willen bij de stad horen.” Dat lijkt te lukken, want sinds het hotel weer open is, weten redelijk wat Amsterdammers het te vinden voor de nieuwe trend van het weekendje weg in eigen stad.

Voorheen, vertelt eventmanager Van Driel, was het contact tussen de RAI en de buurt gering, misschien zelfs minimaal. Want welke Amsterdammer bezoekt de Rematec, de Intertraffic of de Greentech? Van Driel: “De samenhang tussen RAI en omgeving is in de loop van de tijd echt veranderd, dat is eind jaren tachtig begonnen. Nu zijn er gelegenheden als Strandzuid. En we hadden ook restaurant The Roast Room, maar die heeft de coronacrisis niet overleefd. Er komt daar een ander concept van dezelfde uitbater. We werken hard aan een masterplan om de RAI onderdeel van de omgeving te laten zijn, en de relatie met de buurt te versterken.”

Zo trots als Van Driel de Europahal laat zien, zo fier loopt Spatt door zijn enorme hotel. De Oostenrijker gesticuleert naar kleurrijke decorstukken, lampen en street-art die zes windrichtingen bewijzeren, verhaalt over de dagverse, huisgemaakte Kugelhopf die gasten bij het ontbijt aangeboden krijgen, en staart dan uit over de stad vanaf het restaurantterras op de zeventiende verdieping.

Wijzend op het dak van de Europahal zegt Spatt: “Amsterdam lijkt soms niet trots genoeg te zijn op de RAI, niet te weten hoe bijzonder dit is. De RAI is naast Wenen en Parijs een van de drie belangrijkste congrescentra in Europa. De gemeente Amsterdam heeft dat zestig jaar geleden heel slim doorzien. En wat ik het mooiste vind: het complex is open, in het weekeinde kun je er zo doorheen fietsen.”

Martin Luther King houdt op 17 augustus 1964 een toespraak in de RAI. Beeld Collectie Spaarnestad
Martin Luther King houdt op 17 augustus 1964 een toespraak in de RAI.Beeld Collectie Spaarnestad

Wie en wat

Het is niet louter autotentoonstellingen, Horecava, Hiswa, Huishoudbeurs, Miljonair Fair, PAN en IBC wat de klok sloeg en slaat bij de RAI. Het complex heeft eerder onderdak geboden aan sprekers van internationale allure – van Martin Luther King in 1964 tot de Dalai Lama in 2009. Het was ook het decor van de Nationale Herdenking MH17 in 2014.

Lang voordat de Ziggo Dome en Arena bestonden, was de RAI al, à la Ahoy, een poptempel: Ike en Tina Turner zongen er in 1967, de Rolling Stones en Deep Purple rockten er in respectievelijk 1970 en 1973, in 1989 traden U2, Frank Sinatra, Liza Minelli en Sammy Davis junior er op. Neil Young stond er in 2002. Overigens wipte Bono recent even aan, om de Euro 2020-clip op te nemen met de Amstelveense dj Martin Garrix. Momenteel zit in het complex een test- en vaccinatielocatie van de GGD. Het eerste grote evenement dat staat gepland, is de financiële conferentie Money20/20, vanaf 21 september.

RAI in cijfers

- 1 haven
- 60 meter: hoogte Het Signaal
- 67,5 meter: breedte Europahal
- 196 meter: lengte Europahal
- 1000 m²: oppervlakte glazen façade Europahal
- 38 bogen met lichtstraten op Europahal; totaal 4.300 m² glas
- 116.600 m²: oppervlakte hele complex
- 70 congres- en vergaderzalen
- 12 hallen
- 1 treinstation; 2 metrolijnen; 1 tramhalte
- 1 atoombunker (schuilkelder)
- 4000 parkeerplaatsen (plus 200 in hotel Nhow)
- 9 restaurants
- 12.900 zitplaatsen in grootste hal
- 50 congressen; 70 beurzen; 500 evenementen per jaar
- 1.500.000 bezoekers per jaar
- 1 gebedsruimte

Meer over