PlusInterview

De beste dichter van Afghanistan werkt in de koffiehoek van de Hogeschool van Amsterdam: ‘Ik dicht om de dingen heen’

Ehsan Nyazie (41) vluchtte in 2002 uit Afghanistan, en is nu alweer jaren locatiemanager catering op de Hogeschool van Amsterdam. En hij schrijft poëzie. Tot zijn verbazing werd hij een paar maanden geleden uitgeroepen tot beste dichter van Afghanistan.

Maarten Moll
Ehsan Nyazie: ‘Voor mij is de pen een symbool van de vrijheid. Daarom ben ik gaan dichten.’
 Beeld Jakob van Vliet
Ehsan Nyazie: ‘Voor mij is de pen een symbool van de vrijheid. Daarom ben ik gaan dichten.’Beeld Jakob van Vliet

De dichter komt aanzetten met twee bekers koffie en zet ze op tafel.

Ehsan Nyazie was tot voor kort alleen nog maar die aardige, populaire man van de koffiehoek op de eerste verdieping van de Leeuwenburg, de locatie van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) achter het Amstelstation.

De koffiehoek is net gesloten. Er hangt een rood-wit gestreepte plastic ketting voor de ingang. Nyazie gaat ook aan tafel zitten. Een beetje zenuwachtig.

Hij heeft een geheim onthuld.

Op 26 april kreeg hij te horen dat zijn dichtbundel Graf zonder thuisland in Afghanistan was bekroond tot de beste bundel van het jaar. En dat hij daarmee ook was uitgeroepen tot Beste dichter van Afghanistan.

En nu staat hij ook zo bekend op de Leeuwenburg, ook omdat hij in HvanA, het online magazine van de HvA, op mooie wijze zo werd voorgesteld. Want niemand wist dat hij poëzie schreef. Hij kreeg heel veel positieve reacties.

Met twee imaginaire kronen op zijn hoofd vertelt Ehsan Nyazie zijn verhaal.

“Het was echt onverwacht. Dat komt omdat ik mijn gedichten eigenlijk niet eens durfde te publiceren.”

Hij staart in zijn koffie.

“Ik dacht: als ik een bundel publiceer dat dat het dan was. Voor mijn gevoel zou ik dan de top hebben bereikt. En ik was bang dat ik dan de passie voor het dichten kwijt zou raken. En er was nog een reden. Als iemand mijn bundel zou kopen, zou diegene wel iets moeten lezen dat hem of haar zou raken. Dat was heel belangrijk voor mij. En dat hield me ook tegen.”

Begonnen op Facebook

Voor hij aan een bundel durfde te denken, postte hij gedichten op zijn Facebookpagina, al heeft dat een tijd geduurd.

“Ik moet mijn hoofd leeg kunnen maken, en dat ging de eerste jaren dat ik hier was niet. De asielprocedure duurt lang. Je geest moet stabiel zijn, nergens anders aan hoeven te denken. Je kunt niet dichten als je zorgen hebt. Ik ben begonnen met korte gedichten in mijn taal, het Farsi. En die zette ik op Facebook.”

“Dat was heel spannend. Ik kreeg veel goede reacties, ook van dichters. Ook van een heel goede en bekende Afghaanse dichteres, Nakhat. Ze woonde in Nederland. Alleen het lezen van haar naam maakte me al blij. Ze vond de kern van mijn poëzie prachtig, maar technisch...”

Meteen de vraag wat die kern dan is.

“Wat die kern is? Jullie hebben mij niets gegeven behalve oorlog. Jullie hebben alles afgepakt, maar waarom moesten jullie ook nog mijn pen afpakken? Voor mij is de pen een symbool van de vrijheid. Daarom ben ik gaan dichten. Dat vond ze mooi. Ze heeft me begeleid bij het dichten, ze was mijn docent en ‘google’ van de literatuur. Ik heb haar ontmoet op een poëzieavond waar ik ook optrad. Toen ik klaar was stond zij op en begon ze te klappen. Ik heb haar geknuffeld, en ik heb haar hand gekust. Uit respect. Ik deed dat alleen bij mijn vader en moeder. Zij was de derde.”

Ehsan Nyazie slaat zijn ogen toe en laat de koffie in zijn beker rondjes draaien.

“Ze heeft de publicatie van mijn bundel helaas niet meer meegemaakt. Ze is in 2019, we waren bevriend geraakt, overleden. Ik had sinds mijn vlucht uit Afghanistan niet gehuild, maar op haar begrafenis heb ik zo gehuild dat ik er drie dagen hoofdpijn van heb gehad.”

Zaten daar tranen over Afghanistan bij?

“Alles kwam naar boven.”

Gedrukt in Herat

Op de vraag waarom hij, student literatuurwetenschappen aan de universiteit van Kaboel, uit Afghanistan is gevlucht blijft het lang stil.

“Dat is zo lang geleden. Ik heb alles achtergelaten, maar ik wil daar liever niet over praten.”

Wanneer was hij er voor het laatst?

“In 2018. Maar ik kan nu niet terug, niet zolang de Taliban er zit.”

Toch is Ehsan Nyazie wel degelijk in Afghanistan. Want zijn dichtbundel is er gedrukt, en is er te koop.

“Een vriend van me, ook een dichter, vond mijn gedichten ook mooi en zei dat ik ze gewoon moest publiceren. Na die publicatie maak je jezelf gewoon helemaal leeg en dat word je opnieuw geboren als dichter en begin je gewoon helemaal opnieuw. Dat raakte me, en toen heb ik mijn gedichten verzameld en opgestuurd naar drukkerij Aan in Herat. Dat is een belangrijke drukkerij in Afghanistan waar veel goede dichters worden gedrukt. We hebben telefonisch veel contact gehad, maar ze waren heel enthousiast, en op 15 november 2020 werd mijn bundel gedrukt.”

Wil het zeggen dat als de bundel verkrijgbaar is in Afghanistan, Ehsan Nyazie geen politieke dichter is?

“Een politieke dichter is niet zo’n goede dichter. Het is te direct, maar dat is mijn persoonlijke mening. Ik dicht om de dingen heen. Vooral over het leven en de liefde.”

Dan benadrukt hij nog even wat poëzie voor hem betekent. Dat hij elke dag poëzie móet lezen, al is het maar vijf minuten, uit een soort lijfsbehoud. Dat hij poëzie van kinds af aan meekreeg, omdat poëzie een heel belangrijk onderdeel van het leven is. Dat naast de koran in veel huizen ook bundels van de dertiende- en veertiende-eeuwse dichters Rumi en Hafez worden gelezen. En hoe een oom hem uitlegde wat sommige dichters bedoelden.

“Toen proefde ik de zoetigheid van poëzie.”

En hoe in gesprekken men dichtregels citeert om duidelijk te maken wat men bedoelt.

“Ik had het de laatste tijd een beetje druk en ik had mijn moeder een paar dagen niet gebeld. Toen ik belde wees ze me daarop. Hoezo niet? vroeg ze. Ze is 85 en een beetje vergeetachtig, maar ze sloeg me om de oren met een gedicht. In vertaling klinkt dat als: als jij tijd voor je werk hebt, moet je ook tijd hebben voor wat je liefhebt. Ze is niet hoog opgeleid, maar poëzie is toch heel belangrijk voor haar.”

Heimwee slijt niet

Hij neemt een laatste slok koffie.

“De generatie van nu leest meer gedichten dan dat ze de koran leest.”

Laat de Taliban het niet horen.

Hij lacht.

Is de Taliban tegen poëzie?

“Ze zijn tegen moderne, goede poëzie. Poëzie die over god gaat, of de profeet, dat is prima. Kritiek op de regering is slechte poëzie.”

Ja, Ehsan Nyazie mist Afghanistan. Alles. Elke dag.

“De mensen, de natuur, mijn herinnering aan mijn jeugd. Hoe we voetbalden na schooltijd. Hoe ik leerde fietsen, de eerste paar dagen voelde ik me Leonardo DiCaprio op de Titanic.”

Hij spreidt zijn armen en zegt: “I’m the King of the World!

En daar is weer die aanstekelijke lach.

“Het is een prachtig land… Of ik ooit nog terug kan? Als het veilig is, als de Taliban weg is. Maar het is een dubbel gevoel, want ik miste Nederland als ik daar was. Mijn leven is ook hier, ik heb energie gestoken Nederland te leren kennen. De taal te begrijpen – al schrijf ik in het Farsi omdat ik daarvoor het Nederlands niet voldoende beheers –, maar ook vrienden te maken en werk te vinden. Maar als ik hier ben, mis ik ook het daar zijn. Die heimwee slijt helemaal niet.”

Met enige schroom gaat hij verder. “Kijk, het voelt toch alsof het niet helemaal jouw land is. Voor de mensen daar ben ik verwesterd, en hier ben ik toch iemand uit Afghanistan. Eigenlijk ben je nooit thuis. Als je vlucht kom je weer in een kooi terecht. Een paar jaar geleden zag ik mijn neefjes en nichtjes terug die vanuit Afghanistan in Duitsland waren aangekomen. Ik was blij, maar telkens als er iemand uit Afghanistan is gevlucht denk ik: weer een extra vogel in de kooi erbij. Nu ben je blij dat je gevlucht bent, maar straks is dat anders, als je weet dat je niet meer terug kan.”

Nu is hij dichter in Nederland. Toch? Ook na publicatie van zijn bundel?

“Ja. Ik heb er alweer bijna twintig liggen.”

Hij zucht.

“Ik ging gisteravond op tijd naar bed. Want ik zou vandaag ook gefotografeerd worden, en ik mocht geen dikke ogen hebben. Ik werd om drie uur wakker en ik had regels in mijn hoofd. Die moest ik opschrijven, dus daar ging ik mee aan de gang. En toen zag ik opeens dat het al zes uur in de ochtend was…”

“Alles voor de poëzie!” roept de interviewer.

En Ehsan Nyazie lacht. Er is geen spoor van de doorwaakte nacht op het gezicht van de beste dichter van Afghanistan te zien.

Geen letterlijke vertaling

Ehsan Nyazie dicht in het Farsi. Van rechts naar links. De Nederlandse vertaling is geen letterlijke vertaling, aldus Nyazie, omdat in het Farsi het ritme van het gedicht erg belangrijk is voor de interpretatie ervan. De vertaling is daarom meer een ‘omschrijving’, zodat het gedicht beter kan worden begrepen.

Onderstaan gedicht, Staatloosheid, komt uit zijn bundel Graf zonder thuisland, uitgegeven in Afghanistan.

Elke avond met brandende wonden van staatloosheid
loop ik te dwalen in de stad
kom ik erg moe van alles terug
dan huil ik over mijn in duizenden stukjes gebroken trots tegen de spiegel.
Als de stralende kleuren van Europa,
zou mijn staatloze leven verkleuren, dan verwacht ik ook dat de bijl de wonden van de bomen zou genezen.

Meer over