Avant Garde: Frank Zappa - Lumpy money ****

Wie bij Amazon.com op zoek gaat naar cd's van Frank Zappa, stuit op een grappig zinnetje. 'Kernwoorden die worden geassocieerd met dit product: Strange.' Wie zou dat hebben bedacht?
Mooi woord trouwens, strange, in de betekenis van 'buitengewoon', maar je moet vrezen dat ze bij Amazon eerder aan 'maf' dachten, toen ze aan het rubriceren sloegen.

In het grote en buitengewone oeuvre van Frank Zappa steekt wat betreft strangeness één plaat met kop en schouders boven de rest uit: Lumpy gravy, opgenomen in 1967, maar pas dertien maanden later door MGM/Verve uitgebracht, na juridische touwtrekkerij, en ook nog in een versie die niet overeenkwam met het oorspronkelijke plan.

Lumpy gravy moest Zappa's eerste soloplaat worden, gemaakt op uitnodiging van Nick Venet, producer bij Capitol Records, die wist van Zappa's ambities als 'modern klassiek componist' (bij Zappa moet dat in de ruimst denkbare betekenis worden opgevat) en een plaatvullend stuk bij hem bestelde. Zappa zou zelf fungeren als dirigent in negen stukken van eigen hand, uitgevoerd door het Abnuceals Emuukha Electric Symphony Orchestra & Chorus. Dat orkest was een verzameling sessiemuzikanten uit Los Angeles die werk deden voor Elvis Presley, Nat King Cole, The Everly Brothers, de Beach Boys en een eindeloze stoet anderen, en naar eigen zeggen niet altijd met een even serieuze blik in de ogen.

De sessie met Zappa, op 14 maart 1967 in de studio's van Capitol Records, was andere koek. Toen Zappa de partijen aan de musici uitreikte, zagen ze tot hun schrik dichtbeschreven notenvellen met grillige melodielijnen, atonale harmonieën en onregelmatige maatsoorten die ze voor onspeelbaar hielden. ''This guy doesn't know what the hell he's doing,'' zei topsessiegitarist Tommy Tedesco. Maar hij moest zijn mening bijstellen toen Zappa in staat bleek alle partijen op zijn gitaar voor te spelen. De perplexe musici aten daarna uit zijn hand.

Deze oerversie van Lumpy gravy zou niemand te horen krijgen. Zappa meende dat zijn contract bij MGM/Verve geen betrekking had op zijn activiteiten als dirigent en dat hij rustig een plaat voor Capitol kon maken, maar daar dachten ze bij MGM/Verve anders over. De puur orkestrale Lumpy gravy kwam nooit uit. De Lumpy gravy die Zappa in 1968 bij MGM/Verve uitbracht, was een drastisch omgewerkte versie, waarin hij de orkestrale en elektronische klanken combineerde met half geïmproviseerde, half gescripte dialogen van quasi- dan wel echt stonede, vage types, die onder een vleugel waren gepositioneerd. Als ze spraken, resoneerden de snaren van de vleugel mee. Mooiste zin: ''I remember when I was a... no, I don't remember.' Fameus in de Zappa-lore werd met name Louis, bijnaam The Turkey, vanwege zijn krankzinnige, klokkende lach, die inderdaad doet denken aan het geluid van een kalkoen die kampt met een dwarszittend ei.

Beide Lumpy gravy's zijn volstrekt unieke platen, met niks en niemand te vergelijken, behalve met Civilization Phaze III uit 1994, Zappa's allerlaatste plaat, waarop de stemmen van onder de piano terugkeren. Zappa beschouwde Lumpy gravy als zijn favoriet.

Door toedoen van vaultmeister Joe Travers, die tegenwoordig voor de Zappa Family Trust de muzikale nalatenschap liefdevol beheert, is de oerversie van Lumpy gravy weer boven water gekomen en nu samen met de gereviseerde versie én de elpee waaraan Zappa in diezelfde tijd werkte (de klassieker We're only in it for the money) op drie cd's uitgebracht onder de titel Lumpy money.

Het genot is groot. En zo ook de verwarring, want de eerste track van de oer-Lumpy gravy begint met een bezeten jazz-swingbeat, vervolgt met van die typische Zappamelodieën in vijfkwartsmaat en meteen daarna stukjes die later (in andere versies) ook op Weasels ripped my flesh (1970) en Roxy & elsewhere (1974) terecht zouden komen: O no! en The Orange County lumber truck. Toch heet het stuk op de oer-Lumpy gravy anders: Sink trap.

In track twee keert O no! terug. Alleen heet het nu Gum joy. En in Up and down komt het pastorale cowboymuziekje voor althobo en orkest voor dat later zou terugkeren als 'brug' in Mother people - een van de allermooiste passages die Zappa ooit heeft geschreven.

Uit de oer-Lumpy gravy blijkt eerst en vooral dat Zappa een serieuze carrière had kunnen opbouwen als klassieke avantgardecomponist. Maar omdat hij wist dat daarmee geen boterham was te verdienen, verlegde hij zijn koers en bracht hij zijn compositorische ambities onder in de context van de rockmuziek.

Op We're only in it for the money is te horen waar dat toe leidde. Scherp en cynisch commentaar op de hippiecultuur en geweldsexcessen van het gezag ('cop kill a creep... pow pow pow') gaat hier alsof het vanzelf spreekt samen met elektronische muziek en musique concrète (Nasal retentative calliope music), of met het doowopliedje What is the ugliest part of your body? Zappa's stilistische reikwijdte was onbegrensd.

Op de derde cd is wat aardig archeologisch restmateriaal bij elkaar gebracht. Bijvoorbeeld een opname van Zappa's dochter Moon Unit, nog in de luiers, die goedkeurende babygeluidjes produceert als ze op de achtergrond Zappa aan een stuk elektronische kolereherrie hoort sleutelen. ''She seems to like this stuff,'' zegt pappa verbaasd. (Zappa Records)
(ERIK VOERMANS)

www.zappa.com

null Beeld
Meer over