In beeld

Zo zag Amsterdams schaatsplezier eruit in 1889, precies 136 jaar geleden

Precies 136 jaar geleden werd er voor de eerste keer geschaatst op een ijsbaan achter het Rijksmuseum. Historische foto’s én beelden uit die tijd tonen ons de Amsterdamse schaatscultuur van eind negentiende eeuw.

Jurryt van de Vooren

Voormalig burgemeester Eberhard van der Laan opende de ijsbaan achter het Rijksmuseum precies 130 jaar nadat hier voor het eerst geschaatst werd. Op precies dezelfde plek werd in 1889 de Haarlemse schaatser Klaas Pander vastgelegd op een stel prachtige foto’s (zie hierboven), die tegenwoordig in het bezit zijn van het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen.

Pander was eind negentiende eeuw een bekende naam in de internationale schaatswereld. Hij deed regelmatig mee aan wedstrijden van De Amsterdamsche IJsclub op de ijsbaan achter het Rijksmuseum, waar duizenden schaatsers een halve eeuw gebruik van maakten.

Schaatsende mensen op het ijsclubterrein achter het Rijksmuseum, ca 1885 Beeld Stadsarchief Amsterdam
Schaatsende mensen op het ijsclubterrein achter het Rijksmuseum, ca 1885Beeld Stadsarchief Amsterdam

Wapperende vlaggen
Op 4 januari 1887 was deze voor de eerste keer toegankelijk voor de 1400 leden van de IJsclub. Met groot succes, vond Het Algemeen Handelsblad, want de IJsclub kon als geen ander de bezoekers vermaken:

'Maak de baan op met vroolijk wapperende vlaggen, voeg er wat opgewekte muziek bij en bestrooi de aldus toebereide ijsbaan rijkelijk met lieve schaatsenrijdsters, met kleuren als rozen, en ridderlijke schaatsenrijders.' Binnen een week hadden zich 600 nieuwe leden gemeld.

Eind jaren 30 werd het Museumplein te druk en te vol voor een ijsbaan, waarna een verhuizing volgde naar een terrein achter het Olympisch Stadion - het huidige IJsbaanpad.

Terug naar 1889

De Amsterdamsche IJsclub bestaat niet meer, maar het archief wel. Net als de foto van Pander ligt dat tegenwoordig in Hindeloopen, waar het op aanvraag is in te zien. De website Schaatshistorie.nl heeft dit archief echter online gezet. De eerste ledenlijst uit 1864 is hier te zien, schaatsfoto's uit de negentiende eeuw en jubileumboeken uit 1914 en 1964.

Ronduit spectaculair in dit archief is een serie van vier foto's uit 1889, tot stand gekomen door een ingenieuze techniek. Over het ijs achter het Rijksmuseum werden draadjes gespannen, verbonden met de sluiters van verschillende camera's. Een schaatser die deze draadjes verbrak, legde zichzelf met minieme tijdsintervallen vast op verschillende foto's - de zogenaamde momentphotographie.

Zo werd een vloeiende schaatsbeweging vastgelegd als een primitieve voorloper van film, merkte schaatshistoricus Marnix Koolhaas in 2003 al eens op in een onderzoek.

Om het filmisch effect te krijgen moeten de vier afbeeldingen wel in een vloeiende presentatie worden vertoond. Met de huidige digitale technologie is het heel makkelijk om dat te realiseren en zo hebben we voor de eerste keer bewegend beeld uit 1889, bijna tien jaar eerder gemaakt dan de oudste Nederlandse filmbeelden die we tot nu toe kenden:

Schaatser Klaas Pander in 1889 op de schaatsbaan Beeld Het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen
Schaatser Klaas Pander in 1889 op de schaatsbaanBeeld Het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen


Primitieve tekenfilm

Koolhaas kwam in zijn onderzoek meer fotoseries tegen van schaatsers in Amsterdam. In 1889 liet Pander zich via momentphotographie vastleggen met het Rijksmuseum op de achtergrond (zie hierboven).

En van een fotoserie met de Amerikaan Joe Donoghue op de Amsterdamse ijsbaan werden weer tekeningen gemaakt, die we nu als primitieve tekenfilm kunnen bekijken.

Meer over