Plus

Zo maakt een architect ziekenhuizen gezonder

De steriele inrichting van ziekenhuizen jaagt de patiënt angst aan. Architect Milee Herweijer laat in het VUmc zien wat er beter kan. De zitstok kan echt niet meer.

Malika Sevil
Een balie volgens de principes van Brightsites: met zorg ingerichte plekken waar de patiënt extra comfort en privacy krijgt. Beeld Lynne Brouwer
Een balie volgens de principes van Brightsites: met zorg ingerichte plekken waar de patiënt extra comfort en privacy krijgt.Beeld Lynne Brouwer

Architect Milee Herweijer heeft er, als begeleider van familie, heel wat ziekenhuisuren op zitten - en dat was zeker niet altijd een genoegen. "Uur na uur op een harde stoel en met een beetje geluk krijg je oplossoep in een plastic bekertje."

Niemand komt voor zijn plezier in het ziekenhuis, maar het hoeft toch ook geen traumatische ervaring te zijn, dacht ze. Waarom moeten mensen naast elkaar in ongemakkelijke kuipstoeltjes op een 'zitstok' wachten tot ze opgeroepen worden? Waarom liggen er tijdschriften van ik-weet-niet-wanneer? Waarom hangen prikborden vol informatie over ellendige ziektes waar je niks over wil weten?

'Healing environment'
Als architect zag ze hierin een uitdaging. Ze stelde zichzelf de vraag: wat kan ik doen om een ziekenhuis aantoonbaar beter te maken voor de patiënt? Niet alleen comfortabeler, maar ook gezonder.

Vijf jaar geleden begon Herweijer aan haar onderzoek. Ze kwam tal van wetenschappelijke studies tegen die goed pasten in haar proefschrift over de 'healing environment' in ziekenhuizen. Vorige week promoveerde ze daarmee aan de TU in Delft.

Chique hotellobby
Herweijer is voor het interview naar het VUmc Cancer Center gekomen - volgens haar een geslaagd voorbeeld van healing environment. Aan een grote ovale leestafel nipt ze aan een goed gelukte cappuccino. Voor haar ligt een stapel knisperend frisse weekbladen. Het uitzicht is op een strak uitgevoerde koffiecorner. Links is een ruimte met riante ligstoelen. Erboven hangen, voor de liefhebber, lampen van ontwerper Bertjan Pot. Veel natuurtinten.

Je hoeft je ogen niet eens samen te knijpen om je in een aangename wachtruimte op Schiphol te wanen. Of een chique hotellobby. Of een ruimte in een wellnesscenter. Ondertussen zit je toch echt in de wachtkamer van het VUmc Cancer Center. Mensen komen hier voor een intake, controle of dagbehandeling, omdat ze ziek zijn. Maar dat zie je er niet aan af.

Minder gestrest
Fijn dat de boel esthetisch in de haak is, maar biedt een mooie wachtruimte ook gezondheidswinst? Ja, zegt Herweijer. "Als je mensen laat kiezen hoe ze willen zitten: lui in een stoel omdat ze moe zijn, stilletjes in een hoekje of met anderen aan een leestafel, dan blijkt dat ze minder gestrest en angstig een behandeling in gaan. Dat zie je terug in hun hartslag, bloeddruk en pijnervaring."

Milee Herweijer. Beeld -
Milee Herweijer.Beeld -

Een vraag die zich opdringt, is of we ons zo'n chique lounge in de zorg kunnen veroorloven? Er moet toch juist worden bezuinigd? Dat strookt niet met de aanschaf van lampen van Bertjan Pot. Herweijer: "Onderzoekers gaan ervan uit dat een extra investering - als die er al is - wordt terugverdiend door lager medicatieverbruik, minder gemaakte fouten of afgenomen ligduur." Als ze een prettige werkomgeving hebben, melden werknemers zich minder ziek.

Kille ziekenhuissfeer
In de Amsterdamse ziekenhuizen zijn verschillende afdelingen vanuit een 'helende' gedachte ingericht: de kraamsuites van het OLVG West bijvoorbeeld, het Emma Kinderziekenhuis in het AMC of de dagbehandeling van het Antoni van Leeuwenhoek.

Voorbeelden van de kille, klinische ziekenhuissfeer zijn ook bekend. Ga maar eens kijken bij een willekeurige spoedeisende hulp. "Als je daar wordt binnengebracht, schrik je toch: hebben ze die overdaad aan medische apparatuur nodig om mij in leven te houden?! Gevolg: een gespannen patiënt. Bij darmonderzoek ervaart de patiënt meer pijn." Medische apparatuur kan dus beter achter een wand worden verstopt.

Spiegelende vloer
Herweijer loopt de wachtruimte in. "Wat ik goed vind, is dat overal wat gebeurt." Er is variatie in lampen, kleuren en inrichting. Dat biedt afleiding en dat is belangrijk. Want als je ziek bent - of je nou misselijk bent of pijn hebt - vraagt dat bewust de aandacht van de hersenen."

Een puntje van kritiek: de vloer spiegelt. "Mensen die slecht zien, kunnen denken dat de vloer glad is." Wel heeft de vloer een andere kleur dan de wanden. En dat is goed. Want als alles in dezelfde kleur is, kan dat desoriënterend werken voor slechtzienden.

Deze balie op de afdeling Heelkunde is een ontwerp uit 1983, maar nog steeds in gebruik. Beeld Lynne Brouwer
Deze balie op de afdeling Heelkunde is een ontwerp uit 1983, maar nog steeds in gebruik.Beeld Lynne Brouwer

Herweijer loopt een nieuwe spreekkamer in voor een kleine 'inspectie': keurig. Mooi indirect licht en lichtwanden om het 'inpandige gevoel' te verminderen. "Maar pas op, hè. Laat het niet dichtslibben." Ze wijst op een flesje handcrème en een potje vaseline. "Als ik me er even mee mag bemoeien," zegt ze, terwijl ze een wastafelkastje opentrekt. "Kijk, helemaal leeg." Feit: een opgeruimde kast, met een vaste plek voor de spullen, is veiliger en beter schoon te maken.

Chaotische indruk
Rommel is niet goed, legt ze uit, want dat geeft een chaotische indruk. Het zou Herweijer niks verbazen als patiënten druk doende 'fladderende witte jassen' in de gang of een spreekkamer met een hoop paperassen en gedoe associëren. "Je kan het gevoel krijgen dat ze het niet onder controle hebben. Terwijl: je wordt wel geacht het belangrijkste bezit in hun handen te geven: je lijf en leden."

Herweijer neemt ook een kijkje bij de wachtruimte van de afdeling Heelkunde, waar sinds 1983 niet zo gek veel veranderd is. In tegenstelling tot de vernieuwde wachtruimte zijn hier veel balies, wat verwarrend kan werken. En ja hoor, hier staat de welbekende en door Herweijer gewraakte zitstok. Hier in een blauwgroene kleur die weer helemaal terug is.

Privacy
"De kuipjes zitten niet alleen slecht, je privacy wordt hier aan weerszijden aangetast. Tegelijkertijd kijk je een vreemde in het gezicht. Dat vinden mensen niet aangenaam." Privacytechnisch is het ook een crime. "Voorafgaand aan een consult wil je even met een partner of een familielid bespreken: wat ga ik de dokter vragen? Dan luistert iedereen gezellig mee. Dus dan zeg je maar niks."

Nee, de zitstok draagt niet bij aan de healing environment en zal in elk geval, op termijn, uit het VUmc verdwijnen. Want daar willen ze er ook vanaf.

De zitstok die echt niet meer kan volgens Herweijer. Beeld Lynne Brouwer
De zitstok die echt niet meer kan volgens Herweijer.Beeld Lynne Brouwer

Gezond ziekenhuis
- Alleen een gordijn tussen de bedden staat een zuivere diagnose in de weg, weet architect Milee Herweijer. "Uit onderzoek is gebleken dat een patiënt achter een gordijn minder informatie aan de arts geeft. Als hij het idee heeft dat de hele zaal meeluistert en de arts vraagt iets indiscreets - 'hoe is het met uw rode pukkeltjes?' - dan zeg de patiënt al snel: 'U hoeft niet te kijken. Dat gaat wel goed'. Dan is het voor de arts moeilijk om de diagnose te stellen." Goed alternatief: een halfhoge kast als afscheiding.

- Een juiste positie van wastafel en alcoholdispenser stimuleren dat zorgverleners vaker de handen wassen. Dit helpt tegen het verspreiden van ziekenhuisbacteriën.

- Kunst is een prettige afleiding van de ziekte. Let wel: houd in de gaten welke associaties patiënten bij het werk hebben. Geen ondergaande zon!

- Verpleegkundigen lopen 5 tot 10 kilometer per dag, dat komt neer op twee uur per dag. Als de centrale zusterpost en de voorraadkast worden verdeeld over meerdere punten op de afdeling, scheelt dat veel loopuren. Die tijd kan dan aan de patiënt worden besteed. - Als patiënten in een ziekenhuis goed de weg kunnen vinden, zal dat het stressniveau verlagen.

- Wetenschappelijk is er geen bewijs dat de ene kleur 'gezonder' is dan de andere. Algemeen advies: houd het op zachte, natuurlijke kleuren. Daar neemt niemand aanstoot aan. - Een lawaaierige omgeving houdt patiënten uit hun slaap, maar geeft zorgverleners ook stress. Oplossing: de akoestiek verbeteren.

Een wachthoekje anno 2016. Beeld Lynne Brouwer
Een wachthoekje anno 2016.Beeld Lynne Brouwer

Ook de assistente wil privacy
Brightsites heten ze bij VUmc: met zorg ingerichte plekken in het ziekenhuis waar de patiënt extra comfort en privacy krijgt. Er zijn er al diverse: onder meer de alzheimerpolikliniek, de stiltecentra en de oncologische dagbehandeling.

"Patiënten krijgen in het ziekenhuis een afhankelijke positie," zegt Fokke Rakers, directeur projectbureau huisvesting. "Ze hebben een vraag, voelen zich kwetsbaar en onzeker. De klassieke opstelling in een ziekenhuis bevestigt dat: een patiënt komt binnen, meldt zich bij een balie en daarna wordt alles voor hem bepaald. Allemaal goedbedoeld, maar de patiënt verliest zijn zelfstandigheid," zegt Rakers, die daar binnen het VUmc stapsgewijs, afdeling na afdeling, verandering in wil brengen.

"Die zelfstandigheid wil je teruggeven." In de wachtlounge van het Cancer Center betekent dat dat mensen kunnen kiezen hoe ze hun tijd doorbrengen: in een ligstoel, voor de televisie of aan de koffiecorner.

Wat VUmc hier ook doet: er zitten medewerkers achter de balie en de rest werkt achter, afgescheiden van de wachtruimte. "Dat geeft niet alleen de patiënten privacy, maar ook het personeel."

Dat blijkt een grote behoefte onder de medewerkers. "Als een poli-assistente steeds tegenover wachtende patiënten zit, dan heeft zij ook een privacytekort. Nu hebben ze een ruimte achter, waar ze overleg kunnen voeren over de patiënten zonder dat anderen het horen. Je creëert daarmee veel rust aan beide kanten van de streep."

Die scheiding is inmiddels een belangrijk uitgangspunt. Ook zijn er andere trucjes in licht-, kleur- materiaalgebruik die consequent bij een verbouwing worden toegepast. Maar er is niet één formule, zegt Rakers. "We kijken telkens opnieuw wat een patiënt op die specifieke afdeling nodig heeft."

Meer over