Waternet wil grachten van Amsterdam als zonnecollector

null Beeld

AMSTERDAM - Waternet heeft een plan bedacht om van de grachten een grote Amsterdamse zonnecollector te maken. Zomers de overtollige warmte diep de grond in, 's winters er weer uit. Goed voor het milieu.

Op zo'n tweehonderd plaatsen in Amsterdam gebeurt het al: warmte opslaan in de zomer, koude in de winter. Zo heb je een natuurlijke bron voor de gewenste temperatuur op het gewenste moment. En het mooie is dat een temperatuurverschil van een graad of zeven en een goede warmtepomp al voldoende zijn om lekker te kunnen douchen. Of om een compleet kantoorgebouw koel te houden.

Ze doen het aan de Zuidas, onder de Stopera, onder de Bazel, het Rijksmuseum en ook onder het hoofdkantoor van Waternet zelf aan de Korte Ouderkerkerdijk. Maar niet eerder heeft iemand het idee gehad dat je er hele wijken energiezuinig mee zou kunnen maken, tot wel vijftig procent besparing op verwarming of koeling.

''Wat dat betreft kun je zeggen dat IJburg net te vroeg is gebouwd,'' zegt hydroloog Frank Smits. Hij en Waternet-collega Theo Olsthoorn, tevens hoogleraar aan de TU Delft, ontwikkelden een plan waar de diepe Amsterdamse ondergrond welhaast om vraagt. ''Het kan nergens beter dan in Amsterdam,'' zegt Olsthoorn. ''Tussen de zestig en tweehonderd meter diep heb je een prachtige zandlaag die van boven is afgesloten met een niet-doorlatende kleilaag. In een kuub zand kun je 350 liter water opslaan, het drijft niet weg, want het zand houdt het vast. Zo kun je gecontroleerd bellen lauw en koud water aanleggen. En als je ze groot genoeg maakt, honderdveertig meter hoog en zeg tweehonderd meter doorsnee, kun je je temperatuur gemakkelijk een jaar lang tot wel negentig procent vasthouden.''

Waar bestaande systemen vooral gebruik maken van de warmte in het gebouw zelf - zon, computers - denken Smits en Olsthoorn dat de grachten een ideale plek zouden zijn om warmte en kou aan te onttrekken: met twee van die communicerende bellen (een koude en een warme) zou je misschien wel vierduizend huizen kunnen bedienen. Warmte voor de woningen, koelte voor bedrijven en kantoren. En mochten die er niet zijn in de directe omgeving dan kan in de zomer warmte uit de gracht worden gebruikt, waarmee de temperatuur van de gracht iets gedrukt worden; dat is goed voor de waterkwaliteit, er ontstaan minder algen en het water bevat meer zuurstof. Het gaat overigens om een gesloten systeem: warmte en kou worden met de wisselaar afgetapt of afgestaan. Het grachtenwater wordt zelf niet gebruikt, alleen de temperatuur van dat water.

Ze hebben het plan bedacht omdat Waternet ook de regie over water in de diepe ondergrond wil nemen. Olsthoorn: ''Nu beslist de provincie per geval of je zoiets mag aanleggen onder je gebouw. Ze kijken alleen maar naar de effecten aan weerszijden en naar het effect op het maaiveld, per project en niet naar het grotere plaatje. Maar als je buurman een warmtewisselaar aanlegt, kun jij het niet meer doen, dan is de ruimte weg. Bij het beursgebouw hebben ze jarenlang gekoeld met grondwater, daar is warm water geloosd, zo'n bel, van een graad of twintig, blijft heel lang zitten. Dus je moet het verdelen, want van wie is die diepe ondergrond eigenlijk? Je moet die systemen collectief maken, want de tussenliggende afstand moet ruim honderd meter zijn.''

Nog mooier, zeggen de hydrologen, zou het zijn als je bedrijven en woonblokken kunt koppelen: bedrijven willen van hun warmte af, huizen van hun kou. ''Dan maak je echt grote slagen en het rendement kan dan ook enorm zijn. Als je het integreert in nieuwbouwprojecten kan de energiebesparing tot wel vijftig procent oplopen en hebben je de kosten er in vijf tot tien jaar uit. We praten erover met corporaties, die enthousiast lijken te zijn. Bij de meeste nieuwbouwprojecten, zoals in de Houthavens, wordt er over nagedacht.''

Met die Koude-Warmte-Opslag (KWO) kun je als het ware de seizoenen overbruggen en, interessant in het licht van de grote Amsterdamse ambities, de uitstoot van CO2 via cv's en koelinstallaties aanmerkelijk terugbrengen. De stad wil in 2025 de uitstoot, nu zo'n 5000 kiloton per jaar, reduceren tot 2500 kiloton. De potentiële bijdrage van KWO schatten Smits en Olsthoorn voor Amsterdam op 300 kiloton vermindering, afhankelijk van de techniek en de balans in vraag naar warmte en kou.

Waternet, als leverancier van ondiep drinkwater, oppervlaktewater en beheerder van het riool toch al betrokken bij alles waar water aan te pas komt, heeft van de provincie toestemming gekregen om de voortrekker te zijn. Er komt een proefproject in de binnenstad, waar Smits en Olsthoorn nog een beetje geheimzinnig over doen, omdat ze de bedrijven in die buurt niet voor het blok willen zetten. ''Als later zou blijken dat ze toch niet mee willen doen, is dat niet goed voor hun reputatie.''

De hydrologen hopen het systeem naar het grote publiek te kunnen brengen. ''Potentiële bronnen worden nu onbenut gelaten en aan de andere kant verspillen we enorm veel warmte en kou. Waarom zijn een koelkast en een oven niet gekoppeld? In Deventer hebben ze een ijsbaan gekoppeld aan een tropisch zwembad, de ideale uitwisseling: de ijsbaan kan z'n warmte kwijt, het zwembad z'n kou. Met nieuwe slimme combinaties valt in de stad een hoop energie te besparen.'' (ALBERT DE LANGE)

Meer over