Plus

Van Gogh Museum: Bosgezichten van Vincent en zijn voorbeelden

In het Van Gogh Museum opent zaterdag een tentoonstelling met bosgezichten. Met werken van Van Gogh, maar ook van schilders van de School van Barbizon, tegen wie hij in zijn prille carrière opkeek

Kees Keijer
Vrijwel het hele beeld wordt gevuld met takken die over de grond en langs een paar rotsen slingeren. Beeld Van Gogh
Vrijwel het hele beeld wordt gevuld met takken die over de grond en langs een paar rotsen slingeren.Beeld Van Gogh

Het is een type voorstelling dat als zodanig makkelijk over het hoofd wordt gezien. In de 19de eeuw werd het echter wel degelijk erkend als een apart genre: de sous-bois.

De kunstenaar richt zijn blik daarin op lage begroeiing met struiken en ander groen, vaak in een donker bos. De schilder is helemaal omgeven door de ongerepte natuur.

De sous-bois duikt ook regelmatig op in het oeuvre van Vincent van Gogh. De schilderijen zijn nu bij elkaar gehangen in een bescheiden 'zomertentoonstelling' in het Van Gogh Museum. De tentoongestelde werken komen uit de eigen collectie van het museum en uit de Mesdag Collectie in Den Haag, en zijn aangevuld met enkele bruiklenen van particulieren.

Dorp ten zuiden van Parijs
Er hangt een aantal 19de-eeuwse bos-gezichten waar Van Gogh over het algemeen erg enthousiast over was en die hem vooral aan het begin van zijn schildersloopbaan erg inspireerden. Schilders als Jean-Baptiste-Camille Corot en Théodore Rousseau trokken in de jaren dertig van de 19de eeuw naar Barbizon, een dorp ten zuiden van Parijs.

Het ligt aan de rand van het bos van Fontainebleau, dat door het Franse koningshuis eeuwenlang was gebruikt als jachtterrein. De natuur was er ongerept, zoals kunstenaars het graag zagen. Aanvankelijk ontstonden de schilderijen nog in het atelier, maar halverwege de negentiende eeuw gingen schilders steeds vaker in de buitenlucht werken, om de impressies van de natuur direct op het doek te vangen.

In 1850 schilderde Corot een verlaten steengroeve waarin hij zijn blik nadrukkelijk naar beneden richt, op een aantal rotsblokken en een omgewaaide boomtak. Ook in Herinnering aan Nemi. Rotsen en struikgewas zien we een vergelijkbare manier van inzoomen.

Vrijwel het hele beeld wordt gevuld met takken die over de grond en langs een paar rotsen slingeren. Andere schilders waar de jonge Van Gogh tegen opkeek waren Georges Michel en Narcisse Díaz de la Peña, een Barbizonschilder die hij in een brief een 'schilder in merg en been' noemde. Díaz schilderde pasteus en kleurrijk en op zijn schilderijen schemert het licht subtiel door de dichte takken van struiken en bomen.

Worstelen met omstandigheden
Van Gogh moet ook iets dergelijks hebben willen proberen toen hij in 1883 een rij bomen langs een weiland in Loosduinen schilderde. Het waaide blijkbaar hard, want de bomen staan kromgebogen. Het lukt Van Gogh nog niet goed om boomstammen, takken en tegenlicht tot een overtuigend geheel te smeden. Je ziet hem als het ware worstelen met allemaal lastige omstandigheden.

Onderzoek heeft aangetoond dat hij om een gegeven moment met zijn vingertoppen in de geschilderde lucht heeft zitten wrijven - zijn vingerafdrukken staan nog in de verf - om daar vervolgens weer takken overheen te schilderen. Het doek van een privéverzamelaar wordt nu overigens voor het eerst sinds 1904 tentoongesteld.

Klimop golft als lava
In navolging van de schilders van Barbizon zocht ook Van Gogh de ongerepte natuur op, maar hij deed dat aanvankelijk in Drenthe. Hij wilde in zijn bosgezichten zo schilderen dat 'men er in ademen en rondwandelen kan - en het bosch ruikt.' Dat lukte uiteindelijk toch beter in Frankrijk.

In 1887 maakte hij een reeks bosgezichten in Asnières, in de buurt van Parijs. Hij pakte het thema later weer op in Saint-Rémy, waar hij een hoekje schilderde van de verwilderde tuin bij de inrichting. De weelderige klimop golft als kolkende lava over grond en boomstammen.

Het allerlaatste doek dat Van Gogh ooit heeft geschilderd is ook van het type sous-bois. Dat laatste werk is niet, zoals lang werd gedacht, Korenveld met kraaien, maar Kreupelhout.

Op een aantal plekken is het doek onbeschilderd gebleven en ook aan de randen van de takken zie je dat het werk onvoltooid is. Bovendien is er een brief van Andries Bonger - de zwager van zijn broer - waarin deze vertelt dat Van Gogh op de laatste ochtend van zijn leven nog een bosgezicht had geschilderd.

Meer over