PlusNieuws

Raad voor Volksgezondheid adviseert overheid om schulden van burgers over te nemen

De overheid moet snel een groot fonds optuigen waarmee ze burgers van problematische schulden kan verlossen. Daarbij zou het risico dat niet al het geld terugkomt door de staat gedragen moeten worden. Dat stelt de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.

Laurens Kok en Denise de Koning
null Beeld ANP / David Rozing
Beeld ANP / David Rozing

De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) pleit woensdag voor een ‘nationale saneringsopgave’. Nu al zijn er ruim 600.000 huishoudens met problematische schulden. Kern van het plan is dat gemeenten de schuldeisers afkopen, het restant van de schulden overnemen en met inwoners een betalingsregeling afspreken. Binnen drie jaar moeten zij schuldenvrij zijn. Als zij dat geld toch niet terug kunnen betalen, dan moet de staat daarvoor garant staan via een fonds.

Sommige gemeenten pionieren al met een dergelijk saneringskrediet, maar andere zijn huiverig voor de financiële risico’s. Die kan het rijk wegnemen door te investeren in een vangnet, vindt de RVS.

Schuldenproblematiek staat wel op het netvlies bij de overheid, maar er wordt te weinig resultaat geboekt. ‘Versterking en versnelling is nodig,’ zeker nu de prijzen voor energie en levensmiddelen snel stijgen, luidt de aanbeveling van RVS.

Schuldenregister en nazorg

Daarom is op korte termijn een beleidswijziging nodig, die meer is gericht op preventie en sanering van schulden, en die mensen meer perspectief biedt op een schuldenvrij leven. Daarbij hoort ook dat mensen in een centraal schuldenregister kunnen zien bij wie ze in het krijt staan, zonder dat schuldeisers daar bij kunnen. Verder zouden mensen die uit de schulden zijn langer nazorg moeten krijgen.

Zonder hulp komen de ruim 600.000 Nederlandse huishoudens die diep in de schulden zitten, er namelijk niet meer uit. Heel Nederland bekreunt zich over hogere energieprijzen en duurdere boodschappen. Maar mensen die het tot voor kort nog nét allemaal konden bolwerken, hebben het grootste probleem. Bijna drie miljoen huishoudens hadden al voor de hoge inflatie moeite om elke maand de rekeningen te betalen. De kans dat zij nu alsnog in de schulden raken, is groot.

Het kabinet heeft daarom geen tijd te verliezen, stelt Jet Bussemaker, voorzitter van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS). Want hoewel er met Carola Schouten voor het eerst een speciale minister is voor armoede- en schuldenbeleid, mogen de plannen van het kabinet volgens de adviesraad ambitieuzer. Bussemaker: “Wij zien dat er meer politieke aandacht is voor schuldenproblematiek, maar om resultaten te boeken is versterking en versnelling nodig.”

Schulden in cijfers

2,8 miljoen huishoudens hebben moeite hun rekeningen te betalen (Nibud).

1,4 miljoen huishoudens hebben risicovolle schulden: zij staan vaak rood en krijgen regelmatig aanmaningen (SCP, Nibud).

614.000 huishoudens hebben problematische schulden: zonder hulp komen zij er niet meer uit. Samen hebben zij tussen 3 en 3,5 miljard euro aan schulden (CBS, Argumentenfabriek).

200.000 huishoudens zitten in de schuldhulpverlening. Veel mensen zijn dus niet in beeld (NVVK).

Incasso op incasso

De Rijksoverheid kan bijvoorbeeld een veel grotere rol spelen bij het voorkomen van schulden, denkt Bussemaker. “Mensen zien dat incasso op incasso wordt gestapeld. De overheid doet daar gewoon aan mee. De ene keer is het de Belastingdienst, dan weer Duo of het CJIB. Enige coördinatie ontbreekt. Mensen werken langs elkaar heen. Daar moet de overheid mee stoppen.”

Maar er is ook een veel grotere inspanning nodig om mensen te helpen die al in de put zitten, vindt de RVS. Want als die groep niet wordt geholpen, dan is het dweilen met de kraan open. Het rijk kan die problematiek niet alleen op het bordje van de gemeente schuiven, stelt Bussemaker. “Dit probleem is van ons allemaal.”

Meeste mensen deugen

En dus ligt er nu een opvallend voorstel: gemeenten moeten schulden gaan overnemen van schuldeisers en het rijk moet garant staan als mensen die schulden niet helemaal terugbetalen. Het gevolg kan dus zijn dat de belastingbetaler op kosten wordt gejaagd, erkent Bussemaker. “Maar wij komen hier nou juist mee, omdat we als RVS zien dat veel gezondheidsproblemen voortkomen uit schulden en alle stress die daarmee gepaard gaat. De maatschappelijke kosten worden geschat op 15 tot 17 miljard euro per jaar. Onze boodschap is niet: ga lekker schulden maken en na een jaar neemt de overheid alle schulden over.”

De discussie over schuldenproblematiek draait ook om mensbeelden, stelt de voormalige PvdA-minister. “We hebben bij de toeslagenaffaire gezien dat mensen die in de schulden zitten daar maar zelden zijn beland omdat ze de boel vernachelen of een poot uitdraaien. Hier geldt misschien ook wel dat de meeste mensen deugen.”

Leenstelsel

Daarbij hoort ook de acceptatie door de overheid dat niet iedereen zelfredzaam is en de overheid weet te vinden als het leven tegenzit. “We moeten niet wachten tot schulden oplopen. Het gebeurt nu te vaak dat veel mensen te laat bij het gemeenteloket komen. Het betekent ook nogal wat om te moeten melden: ik kom er niet meer uit. Daar moet de overheid proactiever in zijn. Als mensen hun zorgverzekering niet betalen, is dat vaak een signaal. Dat kun je veel sneller oppakken.”

Bussemaker was zelf de minister die het leenstelsel invoerde. Ze vindt niet dat ze met die hervorming de schuldenproblematiek heeft verergerd. “Ik loop er niet voor weg, maar schulden komen meestal niet voort uit leningen, maar eerder uit lasten die toenemen of uit toeslagen die terugbetaald moeten worden. Een studielening kán bijdragen aan schulden, maar is een van de weinige leningen die helemaal wordt kwijtgescholden als je hem niet af kunt betalen. Daarmee is het ook een voorbeeld voor de overheid.”

Het advies Van schuld naar schone lei wordt woensdag in ontvangst genomen door minister voor Armoedebeleid Carola Schouten.

Meer over