PlusAchtergrond

Waarom laat Nederland het Valnevavaccin links liggen?

De vaccinatielocatie in de RAI, waar eerder dit jaar boosterprikken werden gegeven. Beeld ramon van flymen/ANP
De vaccinatielocatie in de RAI, waar eerder dit jaar boosterprikken werden gegeven.Beeld ramon van flymen/ANP

Bij een nieuwe vaccinatieronde tegen corona biedt Nederland geen vaccin van Valneva aan. Hoewel dat vaccin niet is goedgekeurd als booster, wekt het wel een bredere immuunrespons op dan de mRNA-vaccins van Pfizer en Moderna. Maar is dat nu nog nodig?

Jop van Kempen

Emeritus-hoogleraar vaccinologie Ben van der Zeijst had Valneva er graag bijgehad. Hoogleraar immunologie Huub Savelkoul (Wageningen Universiteit) zag dat ook wel zitten. Als extra pijl op de boog tegen het coronavirus. Je weet nooit precies wat er komen gaat. En Valneva werkt net iets anders dan de vaccins van Pfizer en Moderna.

Dat zit zo. Valneva is een vaccin dat gebruik maakt van alle belangrijke eiwitten van het coronavirus – een stuk of vijf, aldus Van der Zeijst. Het vaccin bestaat uit geïnactiveerd virus, waarvan je niet ziek wordt. Omdat het lichaam door de vaccinatie het hele virus te zien krijgt, maakt het afweer aan tegen een breed pallet virus­eiwitten. Alsof een soldaat niet alleen is voorbereid op een vuurgevecht op grote afstand, maar ook van wanten weet met een bajonet en zijn vuisten.

Spike-eiwit

Dat is anders dan bij Pfizer en Moderna, zegt Savel­koul. Deze zogeheten mRNA-vaccins instrueren de afweer zich te richten op alleen het spike-eiwit. Dat deeltje is essentieel voor de invasie van de menselijke cel, maar verandert voortdurend, zo bleek bij de vele varianten. Achteraf was het beter geweest het vaccin te ontwikkelen rondom een minder variabel virus­eiwit, zegt Savelkoul.

Voor de komende vaccinatieronde ontwikkelen Pfizer en Moderna (booster)vaccins die gebaseerd zijn op het spike-eiwit. Ze beschermen tegen diverse varianten en mogelijk ook tegen nieuwe, aldus Van der Zeijst.

Onduidelijk is welke varianten ons nog wachten. Volgens Louis Kroes, hoogleraar klinische virologie aan het LUMC, zou de vraag eigenlijk moeten zijn met hoeveel onzekerheid je nu nog moet rekenen. Het Covid-19-virus lijkt immers hard op weg zich tot een ‘gewoon’ luchtweg­virus te ontwikkelen. Het wordt besmettelijker en tegelijkertijd minder ziekmakend.

Bovendien zijn al miljoenen Nederlanders in de afgelopen tweeënhalf jaar besmet geraakt – al dan niet na vaccinatie. Onder de bevolking is daardoor inmiddels een brede bescherming opgebouwd. Een besmetting met het ‘echte’ virus zet immers ook aan tot een brede afweer, vergelijkbaar met een geïnactiveerd virusvaccin.

“Er gelden nu andere afwegingen voor vaccins dan in het begin van de pandemie,” zegt Kroes. “Vanwege het grote gevaar voor de volksgezondheid zette de overheid aanvankelijk elk beschikbaar middel zo snel mogelijk in. Logisch. Maar nu dat gevaar fors is geslonken, vind ik die terughoudendheid ook logisch.”

Minister Ernst Kuipers (Volksgezondheid) neemt daarbij meer de regie dan zijn voorganger, Hugo de Jonge. Nog voordat het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) groen licht had gegeven voor de vaccins van Pfizer, Moderna of AstraZeneca, was De Jonge al naar de Gezondheidsraad gehold voor een wetenschappelijk advies over de inzet ervan.

Geen meerwaarde

Maar zonder de Gezondheidsraad te raadplegen besloot Kuipers twee maanden geleden al Valneva – in juni goedgekeurd door het EMA – voorlopig links te laten liggen. Net als andere EU-landen, overigens. Het EMA gaf groen licht voor het gebruik van Valneva als eerste prik voor ongevaccineerden, maar werd niet goedgekeurd als booster na eerdere vaccinaties met bijvoorbeeld Pfizer. Daarvoor ontbreekt het aan bewijs van de meerwaarde.

Ook zonder Valneva heeft Nederland genoeg wapens in handen, vindt Kuipers. De ­mRNA-vaccins hebben zich in het verleden ruimschoots bewezen. En hoeveel mensen zouden nu nog een eerste vaccinatie nemen?

Boven­dien is voor de mRNA-sceptici die nog een eerste prik moeten krijgen een ander vaccin beschikbaar: Novavax, een eiwitvaccin. Naar verwachting komt Hipra daar binnenkort bij; ook een eiwitvaccin, maar breder beschermend dan Novavax.

“Ik begrijp dat Kuipers in deze rustige fase zelfstandig beslist,” zegt immunoloog Savelkoul. “Maar het al dan niet inzetten van een goedgekeurd vaccin verdient een wetenschappelijke afweging. Dat is in Nederland gebruikelijk bij elk vaccin. Enkel een praktische afweging vind ik te mager.”

De Gezondheidsraad mag ook ongevraagd adviseren over Valneva. Maar er is geen voornemen om dat te doen, zegt een voorlichter. “Ook omdat dat vaccin nu niet beschikbaar is.”