Plus

Vervoer, scholen, zorg, bouw: breed personeelstekort heeft grote gevolgen voor onze welvaart

Of het nu een operatie in het ziekenhuis, een verbouwing van het huis of een plekje in de kinderopvang betreft, de wachttijd er voor zal oplopen. ‘Krapte blijft een probleem waar we nog lang mee te maken hebben.’

Peet Vogels en Ton Voermans
null Beeld Rosa Snijders
Beeld Rosa Snijders

Personeelstekorten hebben het Nederlandse bedrijfsleven in hun greep. Al voor de pandemie kampten verschillende sectoren met een tekort aan medewerkers en de coronacrisis heeft het probleem alleen maar vergroot. Zo heeft personeel uit de bij lockdowns gesloten horeca zijn heil elders gezocht. En door ziekte en quarantaine wordt het in andere sectoren steeds moeilijker om roosters vol te krijgen of vervangers te vinden.

Maar het probleem zit veel dieper. Huishoudens die zonnepanelen of warmteboilers willen plaatsen om hun huis te verduurzamen, moeten soms maandenlang wachten, omdat netbeheerders niet genoeg elektriciens in dienst hebben. Treinreizigers worden geconfronteerd met uitvallende treinen door personeelsgebrek bij spoorbeheerder Prorail.

Miljoen mensen aan de zijlijn

Het piept en kraakt steeds meer op de arbeidsmarkt. Voor elke 100 werklozen zijn inmiddels 126 banen beschikbaar. Wie goed opgeleid is voor een openstaande vacature, kan meteen beginnen.

“Het personeelstekort tast onze brede welvaart aan,” zegt Ton Wilthagen, hoogleraar arbeidsmarkt aan de universiteit van Tilburg. “Er zijn onvoldoende technici voor de energietransitie; in het ziekenhuis moet je lang wachten op een behandeling; scholen en kinderopvang krijgt het niet elke dag voor elkaar. Alles opgeteld heeft dat grote gevolgen.”

Hij pleit voor een radicale aanpak. “Er zou een deltaplan moeten komen van overheid, werkgevers en werknemers om het tekort aan personeel weg te werken. Want er is geen tekort aan mensen. Er staan ruim een miljoen mensen aan de zijlijn.”

Geld is volgens Wilthagen geen probleem. “Kijk eens hoeveel miljarden we in coronatijd uitgeven aan inkomensondersteuning voor werkenden. Wat is er geïnvesteerd in de niet-werkenden? Als we niets doen, komt er vanzelf een nieuw evenwicht: altijd langere wachtlijsten, minder schooldagen, minder treinen. Dat ligt moeilijk in een rijk land als het onze.”

null Beeld Rosa Snijders
Beeld Rosa Snijders

Werkgevers blijven kieskeurig

Meer scholing en onderwijs en verhoging van de productiviteit zijn andere oplossingen voor de personeelscrisis. Dat laatste gebeurt al volop. Werkgevers proberen met minder personeel het werk gedaan te krijgen door te innoveren, zoals met zelfscankassa’s in supermarkten. In de horeca is de QR-code om te bestellen en te betalen gemeengoed aan het worden. En zelfs een vrij traditionele sector als de aannemerij innoveert volop, bijvoorbeeld met de fabrieksmatige bouw van onderdelen voor prefabhuizen.

Wilthagen ergert zich echter aan de opstelling van sommige werkgevers. “Er is krapte, maar ze blijven kieskeurig bij sollicitanten. Dat gaat niet samen. Dan zie je weer schrijnende verhalen van een 58-jarige die het na tweehonderd sollicitaties heeft opgegeven. De werkgevers moeten aan de bak.”

Bedrijven steken de hand ook in eigen boezem. “We hebben de krapte zelf veroorzaakt,” zegt Jannes van der Velde van werkgeversvereniging AWVN. “Er is veel te weinig geïnvesteerd in gericht onderwijs. Er wordt te weinig ingezet op duurzame inzetbaarheid. We weten allang dat een stratenmaker vanwege de zwaarte van zijn beroep zijn pensioen niet haalt als stratenmaker.” Duurzame inzetbaarheid betekent mensen om- of bijscholen, zodat ze veilig en gezond de eindstreep kunnen halen.

null Beeld Rosa Snijders
Beeld Rosa Snijders

Omscholing

In 2019 lag er 1,6 miljard euro op de plank om werknemers om- en bij te scholen. De verwachting is dat het bedrag in 2023 is gegroeid tot twee miljard euro. “Van dat geld wordt nauwelijks gebruikgemaakt,” zegt Van der Velde. Dat geldt bijvoorbeeld bij het gebrek aan it-professionals. “Door corona is de digitalisering in een stroomversnelling geraakt. Dan is het logisch dat er niet direct voldoende mensen zijn om aan die extra vraag te voldoen.”

Van der Velde denkt niet dat er één oplossing is. “Als we al 100.000 mensen kunnen activeren om te gaan werken, is ons land spekkoper. Maar Nederland heeft geen leercultuur. Werknemers zitten niet graag in de schoolbanken. Werkgevers moeten de toegang juist laagdrempelig houden. Structureel blijft de krapte een probleem waar we nog lang mee te maken hebben.”

Volgens de vakbonden is de oplossing eenvoudig: meer loon, dan komt het personeel vanzelf. Maar werkgevers betwijfelen dat: werknemers werken vaak parttime en zijn nauwelijks bereid om meer te werken voor meer geld.

Luisteren naar personeelswensen

Hoogleraar Wilthagen ziet dan ook de machtsverhouding verschuiven naar de werknemer. “Flexibilisering was de afgelopen twintig jaar heel eenzijdig, met tijdelijke contracten of werk op afroep. Het moet van twee kanten komen; het is tijd om de flexibiliteitswensen van de mensen te honoreren. Als iemand alleen ’s avonds wil werken, moet een de baas dat accommoderen. Een werkgever kan niet alleen roepen: het is krap en waar blijven de mensen?”

“Werkgevers hebben al hun creativiteit nodig,” zegt arbeidseconoom Jan van Ours van de Erasmus Universiteit. “Ze zullen linksom of rechtsom moeten inspelen op de wensen van het personeel. Financieel of in de arbeidsvoorwaarden. Flexibele uren bijvoorbeeld, of twee mensen voor één vacature. Er zijn best mogelijkheden. Slimme ondernemers die er wel in slagen om aan personeel te komen, zullen overleven.”

Van Ours wijst erop dat het probleem van de krapte op de arbeidsmarkt niet groter moet worden gemaakt dan het is. “De arbeidsmarkt is dynamisch. Het is niet zo dat vacatures helemaal niet worden vervuld, maar het duurt langer. Over een maand zijn de huidige vacatures vervuld en zijn er weer andere banen.”

null Beeld Rosa Snijders
Beeld Rosa Snijders

26.583 vacatures in Groot-Amsterdam

Er zijn meer banen dan ooit beschikbaar in en om de hoofdstad, maar steeds minder geschikte (lees: voldoende opgeleide) mensen om ze te vervullen. Momenteel staan in Groot-Amsterdam tenminste 26.583 vacatures open in de banenbank van arbeidsbureau UWV en op banenwebsites. Dat zijn er bijna 16.000 meer dan eind vorig jaar.

Vanwege de oververtegenwoordiging van bedrijven in de zakelijke dienstverlening gaat het in Amsterdam vooral om kantoorpersoneel (6500 vacatures). Maar het moeilijkst te vervullen zijn de ruim 4600 openstaande banen in technische beroepen en 3600 ICT-banen. En het schrijnendst de 1315 vacante posities in de zorg en de bijna duizend ‘pedagogische’ vacatures.

Voor baanzoekers zonder werk is de personeelscrisis enigszins hoopgevend; hun aantal is dit jaar geslonken van ruim 87.000 in januari naar 78.700 in juli - daarbij zijn ook mensen die vanwege hun omstandigheden niet (volledig) kunnen werken. Het aantal baanzoekers dat wel werk heeft maar een nieuwe uitdaging zoekt, is ondanks de vacaturetsunami in die periode zelfs licht gestegen, met 2,8 procent tot ruim 24.000.

De problemen zijn alom, maar concentreren zich vooral op banen waarvoor een middelbare opleiding – mbo of middelbare school – is vereist. Dat is geen nieuw verhaal. In 2018 al bereikten personeelstekorten een hoogtepunt, in Amsterdam vooral in de bouw en op scholen; maar ook op Schiphol, waar deze zomer vanwege een tekort aan platformpersoneel zelfs vakantiekoffers bleven staan.

Corona heeft het gebrek aan werknemers alleen maar versterkt. Door de NOW-salarissteun is een aanzienlijk deel van de medewerkers in dienst gebleven die zich – bij ontslag of overtolligheid – wellicht op andere vacatures zouden hebben gestort.

Volgens analisten van ABN Amro is momenteel bijna 20 procent van de vacatures definitief onvervulbaar door het tekort aan geschikte arbeidskrachten. In de horeca, die het zwaarst wordt getroffen door de personeelsrisico’s, is een derde van de vacatures niet meer op te vullen, vreest de bank. Eerder trok ook uitzender Randstad aan de bel, vanwege het oplopende tekort aan uitzendkrachten en flexpersoneel.

Herman Stil

null Beeld Rosa Snijders
Beeld Rosa Snijders
Meer over