PlusAchtergrond

Vaccin Janssen is met één prik effectief: ‘Wij hebben het aangedurfd’

Met één prik beschermd tegen corona, het lukt geen enkele farmaceut, op één na: Janssen uit Leiden. Uit vrijdag gepubliceerde cijfers blijkt het vaccin gemiddeld genomen 66 procent effectief te zijn tegen corona. Hoe een Nederlands idee de gamechanger zou kunnen zijn.

null Beeld AP
Beeld AP

Het vaccin scoort vooral enorm goed tegen een ernstig ziekteverloop, aldus Janssen. Tijdens de vaccinproeven - waaraan 44.000 proefpersonen deelnamen - belandde niemand die het vaccin had gekregen wegens corona in het ziekenhuis. Ook kwam niemand te overlijden. Dat geldt ook, zo benadrukt de farmaceut, voor proefpersonen die besmet raakten met de Zuid-Afrikaanse of Braziliaanse mutatie van het virus.

En dat is een opluchting voor Hanneke Schuitemaker, viroloog van beroep en onderzoeksleider bij Janssen Vaccines. Ze geeft het grif toe: het afgelopen jaar heeft ze best wat nachten wakker gelegen. Ze droeg de inhoudelijke verantwoordelijkheid voor de beslissing om te werken aan een coronavaccin waarbij slechts één prik volstaat. Een unicum in vaccinland, zo’n beetje alle vaccinprojecten gaan immers uit van twee prikken.

‘Risico op falen’

En dus voelde het de afgelopen maanden soms alsof ze tegen het verkeer inreed op een eenrichtingsweg, zegt Schuitemaker. Een route die niet zonder risico is. “Je weet dat je de nodige extra bochtjes moet maken als blijkt dat iets niet klopt. Maar één prik heeft zoveel voordelen dat we dachten: we móeten het proberen. Met natuurlijk het risico dat we zouden falen.”

Ergens is het best gek: het vaccin van Janssen lijkt enorm veel op dat van de Zweeds-Britse farmaceut AstraZeneca, dat door onderzoekers van de universiteit van Oxford is ontwikkeld en onder meer in het Verenigd Koninkrijk al op de markt is. Beide ‘virale vectorvaccins’ brengen een onschuldig verkoudheidsvirus aangekleed met het gen dat codeert voor het spike-eiwit van corona, naar binnen, zodat het lichaam heel even het spike-eiwit gaat maken dat vervolgens daartegen antistoffen opwekt. Maar waar het Oxfordvaccin twee prikken nodig heeft, doet Janssen het dus met eentje.

Die discrepantie is waarschijnlijk te verklaren door de opzet van de dierproeven, waarbij het vaccin voor het eerst werd getest op apen, vermoedt Schuitemaker. Bij die proeven met het Janssen-vaccin bleek dat relatief weinig antistoffen nodig waren voor een goede bescherming tegen corona. En als dat bij apen zo blijkt te zijn, zo klonk de hypothese, waarom dan niet voor mensen?

“Het waren nogal wat aannames,” erkent Schuitemaker. “Maar wij hebben het aangedurfd. Als we zouden falen, konden we altijd nog terugvallen op proeven met twee prikken.”

Milder ziekteverloop

Daarvoor lijkt vooralsnog geen reden, hoewel de resultaten door de gemuteerde varianten nu lager uitvallen dan wellicht vooraf was gehoopt. Vooral de Zuid-Afrikaanse variant van het coronavirus is een lastige om te bestrijden, zo blijkt: slechts in iets meer dan de helft van de gevallen biedt het Janssen-vaccin daartegen bescherming. Wel zorgt de prik ervoor dat het ziektebeeld in bijna alle gevallen aanzienlijk milder verloopt, als toch besmetting volgt.

Deskundigen in Nederland en ver daar buiten zijn daarom hoopvol gestemd over het Janssen-vaccin. De Amerikaanse viroloog Florian Krammer noemt het zelfs ‘het vaccin dat mogelijk de grootste invloed zal hebben op bestrijding van de pandemie’. Ook de Nederlandse regering is enthousiast over de ontwikkelingen bij Janssen. Zo zeer zelfs, dat minister De Jonge (Volksgezondheid) begin december besloot 3,4 miljoen extra doses van het vaccin in te kopen. Dat komt bovenop de 7,9 miljoen vaccins waar Nederland conform de Europese afspraken al recht op had.

Een ingewijde op het Binnenhof noemt die extra bestelling niet verrassend: “Wellicht speelde ook wat chauvinisme mee, maar afgelopen zomer liet De Jonge al doorschemeren dat Janssen één van de vaccins was die hij er per se bij wilde hebben.”

Voordelen

De voordelen van die ene prik zijn dan ook makkelijk te benoemen. Het is goedkoper (kosten per doses: circa 7 euro, de kosten van de Moderna- en Pfizer-vaccins bedragen voor twee prikken circa 40 euro), makkelijker qua logistiek en mensen zijn nu eenmaal, zo weet Schuitemaker, niet altijd even vaccintrouw. Die tweede prik wordt dan ook lang niet altijd gehaald, leert de ervaring.

Daar komt nu nog een immens voordeel bij. Sinds de mogelijk besmettelijkere Britse variant Europa in een angstgreep houdt, kiezen steeds meer landen ervoor om de tweede prik bij de al toegelaten vaccins uit te stellen. Ook minister De Jonge heeft aangekondigd dat de pauze tussen de twee prikken van het Pfizer-vaccin wordt uitgerekt van drie naar zes weken.

Het lijkt een verantwoord risico. Maar, zo zeggen deskundigen in koor, keihard bewijs ontbreekt. En mutanten liggen op de loer. Ook voor de vaccins van andere farmaceuten moet de ingewikkelde knoop over het moment van de tweede prik worden doorgehakt.

Één prik

Behalve bij Janssen, dus. Het kan dus zomaar het enige vaccin worden waarbij straks wetenschappelijk vaststaat dat één prik volstaat. Naar verwachting doet Janssen in februari een aanvraag voor noodgebruik bij de FDA, de Amerikaanse instantie die gaat over goedkeuring van vaccins.

Direct daarna volgt het EMA, de Europese evenknie. Als alles meezit, kan Nederland in het tweede kwartaal gaan prikken met de Janssen-vaccins. Het is dan het vierde vaccin op de Europese markt: Pfizer, Moderna en AstraZeneca gingen de Leidse farmaceut al voor.

Zorgen dat het Janssen-vaccin dan helemaal niet meer nodig is, heeft Schuitemaker niet. “Wij zijn heel erg gericht op de westerse wereld, iedereen heeft de mouwen al opgestroopt. Maar op het zuidelijk halfrond is nauwelijks nog een prik gezet. Als je uitgaat van twee shots, heb je 16 miljard doses nodig om de hele wereld te vaccineren. Als je uit kunt gaan van één shot, zijn het er een stuk minder.”

Meer over