PlusAchtergrond

Twaalf miljoen gevaccineerden, maar de ziekenhuizen stromen vol. Wat nu?

Bijna twaalf miljoen Nederlanders zijn volledig gevaccineerd. Toch trekken ic-artsen aan de bel en zijn de coronamaatregelen aangescherpt. Hoe kan dat? En hoe voorkomen we dat het nóg erger wordt? Acht vragen en antwoorden.

Sander van Mersbergen
Een lege Reguliersbreestraat in lockdowntijd. Beeld ANP
Een lege Reguliersbreestraat in lockdowntijd.Beeld ANP

Gebeurt er nu hetzelfde als vorig jaar?

Precies een jaar geleden zaten we al drie weken in een ‘gedeeltelijke lockdown’. Horeca dicht, evenementen verboden, geen sportwedstrijden. Zó streng zijn de regels nu niet.

Wat wel hetzelfde is: het aantal besmettingen. Het zijn er net als begin november 2020 gemiddeld ruim achtduizend per dag. Belangrijk verschil is dat die besmettingen dit najaar tot minder ziekenhuisopnamen leiden - het effect van het vaccin is hier zichtbaar. Vorig jaar om deze tijd kwamen er dagelijks 300 mensen het ziekenhuis binnen met corona, nu zijn dat er 115 per dag.

Ook de bezetting van de ziekenhuizen is anders. Op de intensive cares liggen nu 273 mensen met Covid-19, dat waren er een jaar geleden 610. Op de verpleegafdelingen zijn het er nu ruim duizend, tegenover bijna tweeduizend toen.

Waarom dan toch zoveel zorgen?

De bezorgdheid kent twee oorzaken. Ten eerste neemt de instroom in de ziekenhuizen nog steeds toe. Dat brengt ons meteen bij de tweede oorzaak. Er is binnen de zorg bijzonder weinig animo om de reguliere zorg opnieuw terug te schroeven. Die draait op volle toeren. In veel gevallen gaat het om patiënten die lang hebben moeten wachten op een ingreep.

Voor zorgpersoneel is het perspectief van opnieuw zalen vol coronapatiënten een horrorscenario. Woensdag waarschuwde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd in een brief aan minister De Jonge nog dat de oplopende druk op zorgaanbieders en zorgverleners risico’s oplevert voor de kwaliteit en veiligheid van de zorg.

Hadden vaccins dit soort problemen niet moeten voorkomen?

Sinds dag één van de coronacrisis wijzen beleidsbepalers naar het vaccin als dé manier om af te rekenen met corona. Nederlanders lieten zich ook massaal vaccineren. 87,5 procent van de volwassenen heeft tenminste één prik, veel meer dan oorspronkelijk gedacht. Bijna twaalf miljoen Nederlanders zijn al volledig gevaccineerd.

Toen half september de 1,5 meter los werd gelaten, sprak minister De Jonge in een interview van ‘een afscheid’ en ‘een grote dag’. Twee weken geleden zei OMT-voorzitter Jaap van Dissel nog dat hij ‘in alle realiteit’ geen reden zag voor ingrijpende maatregelen. Het kan snel gaan: inmiddels filosofeert het OMT alweer over algemene lockdownregels, zoals een beperking van het aantal thuisbezoekers en vroege sluitingstijden in de horeca.

Daarbij moet aangetekend worden dat het kabinet nooit garanties heeft gegeven op een rustige coronawinter. De Jonge in september: “Ik wil best met het virus afspreken dat het 1 december klaar is, maar de regels van de biologie verzetten zich daar tegen.”

Verplegend personeel bij een coronapatiënt op de cohortafdeling van het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven. Beeld ANP
Verplegend personeel bij een coronapatiënt op de cohortafdeling van het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven.Beeld ANP

Wie liggen er nu in de ziekenhuizen?

Het RIVM deelde woensdag een overzicht dat hier een aardig beeld van geeft. Halverwege oktober kwamen er gemiddeld 84 coronapatiënten per dag het ziekenhuis binnen. Van die 84 waren er 43 niet (volledig) gevaccineerd, en 41 wel. Bijna fiftyfifty dus. Daaruit kun je niet concluderen dat het niet uitmaakt of je een vaccin neemt of niet. Integendeel. De ene helft komt namelijk voort uit een grote groep (de gevaccineerden), de andere uit een relatief kleine (de niet-gevaccineerden).

De kans om als volledig gevaccineerd persoon met het coronavirus in het ziekenhuis te worden opgenomen is zeventien keer kleiner dan voor een niet-gevaccineerde, aldus het RIVM. Voor de ic is die verhouding zelfs 1 op 33. Wel is de verhouding in de loop der tijd iets veranderd: het aantal gevaccineerden in de ziekenhuizen stijgt harder dan het aantal niet-gevaccineerden.

Bijna de helft van de coronapatiënten in het ziekenhuis is dus volledig gevaccineerd. Hoe kan dat?

Terug naar het rekenvoorbeeld van net. Van de 41 volledig gevaccineerden die op die oktoberdag tóch in het ziekenhuis belandden, was er één jonger dan 50. Bij de niet-gevaccineerden waren dat er in die leeftijdscategorie dertien. In de leeftijdscategorie 50 tot 70 ging het om tien volledig gevaccineerden en vijftien niet-gevaccineerden. Kijken we naar de 70-plussers, dan is de verhouding andersom: de gevaccineerden zijn hier in de meerderheid, met dertig tegen vijftien.

Wat deze cijfers laten zien, is dat het vaccin wel goed beschermt, maar dat de effectiviteit afneemt bij ouderen. Bij hen beschermt een dubbele prik voor 89 procent tegen ziekenhuisopname. Bij mensen van 50 tot 69 jaar is dat 96 procent, en bij mensen tussen de 12 en 49 jaar zelfs 97 procent.

Gevaccineerde ouderen zijn dus een risicogroep?

Ja, in zekere zin wel. Ook gevaccineerde ouderen die besmet raken komen substantieel vaker in het ziekenhuis terecht dan besmette jongeren die gevaccineerd zijn. Wat dat betreft zijn de ontwikkelingen in de wekelijkse RIVM-rapporten zorgwekkend. Vier weken geleden was nog slechts 6,5 procent van de besmette personen 70 jaar of ouder. Inmiddels is dat verdubbeld, naar 13,3 procent. In absolute aantallen is er zelfs sprake van een verachtvoudiging: begin oktober raakten in een week 823 70-plussers besmet, afgelopen week maar liefst 6760.

Zo beschouwd is het logisch dat er meer gevaccineerde ouderen in het ziekenhuis belanden. Het verklaart ook waarom de Gezondheidsraad inmiddels geadviseerd heeft mensen van 60 jaar en ouder een extra coronavaccin aan te bieden, te beginnen bij de oudsten.

Worden de vaccins na verloop van tijd minder effectief?

Ja, maar wat betreft de kans op ziekenhuisopname gaat het om een heel lichte daling. Over de hele bevolking genomen beschermden de vaccins in september en oktober voor 93 procent tegen ziekenhuisopname en voor 96 procent tegen ic-opname, becijfert het RIVM in een gedetailleerde analyse. Voor de hele periode juli-oktober was dat respectievelijk 94 en 97 procent.

Wat moet er gebeuren om erger te voorkomen?

Als we willen voorkomen dat de zorg weer overloopt, moet het aantal besmettingen zo snel mogelijk omlaag. Er zijn nog te veel niet-gevaccineerden en kwetsbare ouderen om het virus vrijuit zijn gang te laten gaan. Ook gevaccineerde mensen kunnen nog steeds besmet raken, en het virus aan de minder goed beschermde mensen overdragen.

Op de lange termijn helpt het als meer mensen (beter) beschermd zijn. Dat kan door een doorgemaakte besmetting, door het vaccineren van mensen die daar tot nu toe vanaf zagen, of door een boosterprik voor kwetsbare groepen.