PlusExclusief

Steunpilaar en ‘crisisdokter’ Jaap van Dissel onder vuur in Tweede Kamer: ‘Dit is toch geen rechtbank?’

Ooit was OMT-voorzitter Jaap van Dissel als ‘crisisdokter’ vooral steunpilaar in bange coronatijden. Maar na een kritisch OVV-rapport en berichten over politieke manipulatie liggen hij en het OMT onder vuur.

Niels Klaassen
Jaap van Dissel (RIVM) tijdens de briefing woensdag over het coronavirus. Beeld ANP
Jaap van Dissel (RIVM) tijdens de briefing woensdag over het coronavirus.Beeld ANP

Opvallend vaak benadrukte de voorzitter tijdens de vragenronde woensdag dat Jaap van Dissel toch echt op ‘uitnodiging van de Tweede Kamer’ aanwezig was ‘als deskundige’ en ‘niet politiek verantwoordelijk’.

Daar hadden niet alle Kamerleden een boodschap aan. Sommigen bejegenden de OMT-voorzitter en directeur van het Centrum voor Infectieziektebestrijding meer als een minister, met scherpe vragen over onafhankelijkheid, rolvastheid en politieke inmenging. Op enig moment verzucht de OMT-voorzitter half buiten de microfoon: “Dit is toch geen rechtbank?”

Nee, maar de periode van evalueren, verantwoording afleggen en afrekening is duidelijk begonnen, twee jaar na de eerste coronapatiënt. Daarbij komen ook Van Dissel en zijn OMT onder vuur te liggen, na kritiek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) en onthullingen over politieke bemoeienis met adviezen.

Tunnelvisie

De Onderzoeksraad ziet twee problemen. Eén: het OMT lijkt te dominant. Van Dissel is behalve voorzitter van het expertteam ook de coronafluisteraar van het kabinet bij het informele Catshuis- en Torentjesoverleg. In de woorden van OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem: “Als er steeds dezelfde mensen terugkomen in veel lagen van de besluitvorming, ontstaat het risico dat je steeds dezelfde discussie voert. De kans dat de kritische distantie wordt ingebracht, wordt dan kleiner.” Dan ligt tunnelvisie op de loer.

Het tweede probleem dat de OVV signaleert: rolvervaging tussen wetenschap en beleid. Zo hield het OMT bij adviezen rekening met tekorten aan mondkapjes zonder die afweging duidelijk te benoemen of aan de politiek te laten. Dijsselbloem: “Evenwichtige crisisbesluitvorming vraagt om rolvastheid en expliciete communicatie over aannames.”

Van Dissel. Beeld ANP
Van Dissel.Beeld ANP

Onthullingen dat het ministerie van Volksgezondheid meeschreef aan OMT-adviezen voordat deze naar buiten gingen, maken de kritiek alleen nog maar scherper.

Koersvast

Liet het OMT zich manipuleren en gebruiken door de politiek? Dachten Van Dissel cum suis te veel ‘mee’ met ministers? Wie je het binnen het OMT of op het Binnenhof ook vraagt: niemand die werkt met Van Dissel, twijfelt aan diens intenties of integriteit. Of, in de woorden van een regeringsbron: “Van Dissel is stoïcijns. Neem die mondkapdiscussie. Hem wordt nu door de OVV verweten dat zijn scepsis het beleid ondermijnde. Maar hij hield daar juist vast aan zijn eigen wetenschappelijke lijn, dat de effecten beperkt zijn.” OMT-lid Marion Koopmans benadrukte eerder al: “Het is bewonderenswaardig hoe standvastig en koersvast hij is, ondanks alle shit en hectiek. Voor mij is duidelijk dat Jaap onafhankelijk is.”

Maar Koopmans, Haagse bronnen en andere OMT-leden erkennen wel: door Van Dissel zo belangrijk te maken als ‘nationale crisisdokter’ is hij ook kwetsbaar geworden. De politiek verschuilt zich al te graag achter zijn adviezen – die worden op enig moment ‘heilig’ genoemd. Als het kabinet achter de gesloten deuren van Ruttes Torentje of het Catshuis vergadert over harde lockdowns of de verdeling van schaarse mondkapjes, is het Van Dissel die aanschuift. Zonder adjudant van het OMT, zonder afwisseling.

Viroloog Marion Koopmans. Beeld ANP
Viroloog Marion Koopmans.Beeld ANP

Formeel is hij er voor ‘de duiding’, maar op die manier wordt hij ook in een besluitvormende positie gemanoeuvreerd, vindt de OVV van Dijsselbloem.

Gebruikt door de politiek

OMT-lid Jan Kluytmans herkent de ‘kwetsbaarheden’. “Dat ligt niet aan Van Dissel als persoon, het kwetsbare zit erin dat je alles verenigt in één rol: het OMT leiden én de politiek adviseren. In het OMT hebben we daar ook over gesproken: pas op dat je niet te veel gebruikt wordt door de politiek om je achter te verschuilen.’’

In het najaar van 2020 ziet de oplettende kijker dat de experts regie terugnemen. Ze verplaatsen hun vergadering van de maandag naar vrijdag – vóór het Catshuis in plaats van daarna. Zo geven ze Van Dissel een boodschappenlijst mee naar de politiek, in plaats van andersom.

“Jaap was daar vaak alleen, als enige OMT’er. Dat is kwetsbaar,” zegt Kluytmans. “Je zou kunnen rouleren, of iemand kunnen meesturen.” Koopmans zegt ook: “Het schuurt soms, dan word je als OMT te veel in de positie van de politiek gebracht. Dan zeggen we ook: dit moet je niet van het OMT vragen. De nationale crisisstructuur is eigenlijk niet goed geregeld, daardoor is er meer gewicht op het OMT komen te liggen dan er thuishoort. Dat los je niet op met een ander OMT.”

Andere invulling

De Tweede Kamer wil de onafhankelijke rol van het OMT ook beter waarborgen, bleek tijdens het coronadebat. Partijen vragen het kabinet om ‘de onafhankelijkheid en autonomie’ beter in te kaderen. Dikke kans dus dat Nederland na de pandemie een andere invulling krijgt van de crisisstructuur, met Van Dissels opvolger die wellicht niet meer zo vaak in het Catshuis of in het Torentje komt.

Hijzelf zag het als een plicht, noodzakelijk onderdeel van het werk. Wie de arts en hoogleraar een beetje kent, weet dat hij veel liever ‘op de poli’ werkt van zijn ziekenhuis, de afdeling waar hij patiënten helpt die kampen met zware afweerproblemen. Of nog liever pakt hij de sterrenkijker thuis, of fietst Van Dissel een rondje – als de beveiliging het toelaat.

Maar wanneer de politiek duiding vraagt, draaft hij op. In Catshuis of Kamer. “Ik ben er altijd op uitnodiging,” zei Van Dissel zelf daarover woensdag tegen de Kamerleden. “In het begin was er veel onbekendheid met virussen, dan geef je duiding. Wie ben ik dan om te zeggen: ik kom niet.”

Adviezen aangepast na manipulatie?
In de Tweede Kamer is veel ophef over de claim dat het OMT zijn adviezen aanpaste na inmenging van het ministerie van Volksgezondheid. Nieuwsuur meldde vorige week dat het OMT-advies over mondkapgebruik in verpleeghuizen na commentaar van het ministerie verbouwd is tot de frase dat uit voorzorg ‘mondkapjes’ dragen ‘niet nodig is’, mede gelet op ‘de schaarste’.

Van Dissel zelf ontkent oneigenlijke inmenging en spreekt van ‘verduidelijkingen’. “Je wil dat de boodschap duidelijk is. Maar als er dingen in een OMT-brief staan die niet of anders gezegd zijn, dan hadden we dat in een volgende vergadering ongetwijfeld besproken.”

Ook andere OMT-leden stellen dat er geen gedoe ontstond over de nu controversiële formulering. Marion Koopmans zegt: “Het ziet er ongelukkig uit zo, maar het is niet gebeurd dat er zaken in de brief beland zijn waarvan we later zeiden: dit is echt heel anders dan dat we besproken hebben.”

Wel erkennen Koopmans en andere OMT’ers dat er discussie was over prioritering van beschermingsmiddelen – en dat dit inderdaad meegewogen werd. Iets dat de OVV overigens bekritiseert: zulke praktisch-logistieke afwegingen horen bij de politiek, stelt de raad.

Koopmans: “Je kunt je niet afsluiten voor de realiteit.” Kluytmans: “Ik houd niet van wereldvreemd adviseren. Je kunt als OMT zeggen: iedereen moet de hele dag in een maanpak lopen, dat is veilig. Maar kan dat praktisch? Nee. Dus adviseer je iets dat reëel kan.”

Meer over