PlusAchtergrond

Steeds meer mensen sluiten zich aan bij de coronaprotesten. Maar wie zijn het? En wat willen ze?

Demonstranten in militaire kledij tegenover de politie bij het Museumplein op 1 januari. Beeld Getty Images
Demonstranten in militaire kledij tegenover de politie bij het Museumplein op 1 januari.Beeld Getty Images

Al anderhalf jaar vinden vrijwel wekelijks protesten tegen de coronamaatregelen plaats. De toon is luidruchtig, maar de boodschap diffuus. Wat willen de demonstranten eigenlijk?

Roelf Jan Duin

Amsterdam was nog nauwelijks bekomen van de coronademonstraties van afgelopen zondag of Actiegroep Nederland in Verzet had alweer nieuwe acties gepland. Op drie plaatsen in de stad wordt deze week een ‘3-daags protest’ gehouden, ook elders in het land werden mensen aangemoedigd om de straat op te gaan.

Nederland in Verzet is opgericht door Michel Reijinga en zegt te spreken namens ‘wij, bezorgde burgers’. De leus van de protesten luidt: ‘wij zijn de leugens zat!’, maar welke leugens hier worden bedoeld is niet duidelijk, en ook het eisenpakket van Nederland in Verzet is weinig helder. De coronamaatregelen moeten worden opgeheven, vinden ze, en er mag geen vaccinatiedwang komen. Maar ook de arbeidsvoorwaarden in de zorg en bij de politie moeten verbeteren en boeren mogen geen regels opgelegd krijgen om het stikstofprobleem op te lossen. Kortom: een allegaartje aan wensen en belangen met een overkoepelende, zelfgeformuleerde boodschap: ‘Wij zijn het zat, Nederland gaat plat.’

Complotondernemers

De demonstraties tegen de coronamaatregelen, die nu al anderhalf jaar plaatsvinden, trekken een publiek dat lastig in een hokje te plaatsen is. Van geharnaste antivaxers tot extreem-rechtse groeperingen, van vredelievende yogamoeders tot voetbalhooligans, en van a-politieke maar bezorgde burgers tot aanhangers van Forum voor Democratie.

“Wat deze mensen bindt, is een diep beleefd gevoel van onrecht,” zegt Kees van den Bos, hoogleraar sociale psychologie aan de Universiteit Utrecht. “Binnen die groep zijn verschillende typen te onderscheiden: je hebt demonstranten die op een rustige manier uiting willen geven aan hun zorgen, ook zijn er mensen die ideologisch radicaliseren en bijvoorbeeld Jodensterren gaan dragen. Dan zijn er nog demonstranten die bereid zijn om geweld te gebruiken, en je hebt de zogeheten ‘complotondernemers’, die de boel willen aanwakkeren om instrumentele redenen die in hun belang zijn.”

De fragmentatie en ongrijpbaarheid van de groep demonstranten plaatst de autoriteiten voor problemen. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) merkte in het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme op: ‘het risico bestaat dat sommigen binnen de radicale onderstroom verder radicaliseren’. En volgens een woordvoerder van de Amsterdamse politie is het ingewikkeld om afspraken te maken met de organisatie, omdat vaak niet helder is wie de actie organiseert. Als er al een aanspreekpunt is dan is het onduidelijk namens wie die spreekt, of blijkt hij niet bereid afspraken te maken over bijvoorbeeld het maximumaantal bezoekers, zoals afgelopen zondag het geval was.

Ook tijdens de protesten is het voor de politie vaak onmogelijk om op een normale manier contact te maken met sommige demonstranten. “Agenten worden uitgemaakt voor nazi’s, of voor Joden, of zouden lid zijn van een pedofiel netwerk. Dan is het moeilijk om een gesprek te beginnen,” aldus de politiewoordvoerder.

Snelkookpan

Volgens Remieg Aerts, hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, kent Nederland geen lange traditie van brede protestbewegingen van ‘onderop’. “Demonstraties werden hier altijd georganiseerd vanuit bestaande organisaties: politieke partijen, vakbonden, NGO’s, het maatschappelijk middenveld. Wat de coronaprotesten kenmerkt, en wat je ook al zag bij de Gele Hesjes, is een beweging zonder die binding en zonder een duidelijk doel maar met een uitgesproken anti-establishmenthouding. Die attitude komt mede voort uit sociale media, maar is ook het resultaat van 25 jaar neoliberalisme. Er is een grote ruimte ontstaan tussen de overheid als machtig uitvoeringsapparaat en burgers die zich niet of nauwelijks nog meer verbonden voelen met de staat. Dat sentiment wordt ook nog eens gevoed door het toeslagenschandaal, of de aardbevingen in Groningen, waardoor burgers zich in de steek gelaten voelen. Corona is een snelkookpan geweest.”

Ook Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam, constateert een verandering in de aard van de protesten. “Vroeger werden de meeste acties door sociale bewegingen georganiseerd en bepaalden de organisatoren waar ze boos over waren, wie daar de schuldige van was en wat ze als oplossing zagen. Ze mobiliseerden daarbij in eerste instantie altijd hun eigen achterban, drukten de banners af en bepaalden de slogans. Nu is er sprake van zogeheten ‘connective actions’, die via sociale media zijn georganiseerd en waarbij ieder individu zijn of haar boosheid uit kan dragen.”

Van Stekelenburg spreekt van een ‘kakofonie van frames’, met als onderstroom woede tegen de zittende macht. “Dat zie je vaker in landen als bijvoorbeeld Frankrijk, Spanje, Italië en Griekenland, waar het vertrouwen in de overheid traditioneel laag is, maar in Nederland is dat relatief nieuw.“

Onbeheersbaar

Doordat er geen homogene groep is en het eisenpakket van de demonstranten zo vaag is, worstelen bestuurders ook met hoe ze moeten reageren. Hoogleraar sociale psychologie Van den Bos: “Burgemeester Femke Halsema zal heus oog hebben voor het demonstratierecht. Het is belangrijk om met de redelijke mensen in gesprek te blijven, maar ook om piketpalen te slaan. Halsema is niet naïef over de risico’s. Meer dan bij andere protestbewegingen richt de woede zich nu ook heel sterk tegen personen: Hugo de Jonge, Mark Rutte en Jaap van Dissel worden veelvuldig met de dood bedreigd, en door de versterkende invloed van de complotondernemers kan zoiets zomaar onbeheersbaar worden.”

De vergelijking met de bestorming van het Capitool, vandaag precies een jaar geleden, vindt hij dan ook niet zo heel ver gezocht. “Vergeet niet dat na de moord op Fortuyn, gepleegd door een linkse activist, woedende mensen opstormden naar Het Binnenhof. Dat kan hier dus ook. We hoeven ons als Nederland echt niet op de borst te kloppen.”

De eerste etappe van het Nationaal Protest kreeg woensdag weinig demonstranten op de been. Beeld Dingena Mol
De eerste etappe van het Nationaal Protest kreeg woensdag weinig demonstranten op de been.Beeld Dingena Mol

Deze golf van protest is zelfs voor Amsterdam wel heel intens

Het lijkt wel een demonstratietournee door Amsterdam. Woensdagmiddag op de Dam, donderdag op de Nieuwmarkt en vrijdag op het Museumplein. En op zaterdag de slotact als jongeren gebruik maken van hun demonstratierecht, opnieuw op de Dam.

Elke demonstratie is extra werk voor de stad, ook al bleef de aftrap van het zogenoemde Nationaal Protest, een driedaagse van Nederland in Verzet, bijzonder tam. Manifestaties en demonstraties betekenen handenvol werk voor de gemeente, politie en handhaving. Dat begint te knellen, zeker nu de politie zelf ook actie wil voeren wegens de hoge werkdruk en het personeelstekort.

Afgelopen zondag al was de politie van plan te staken, precies tijdens het zoveelste protest op het Museumplein. Onder druk van dreigende ongeregeldheden tijdens de verboden coronademonstratie was dat een heel korte staking: vanaf halverwege de zondagochtend pakten de ME’ers het werk weer op. Ook de komende dagen is het maar de vraag of er van staken door de politie veel zal komen. Volgens Gerrit van de Kamp, voorzitter van politievakbond ACP zitten er nog acties in het vat. “Maar we moeten zien of die te realiseren zijn.”

Volgens Van de Kamp begrijpt ‘iedereen’ dat het op deze manier niet heel veel langer kan doorgaan. “Er wordt een enorm beroep gedaan op de politie. Dat er in Amsterdam zo veel wordt gedemonstreerd, maakt dat het lastig wordt om het vol te houden. Politiemensen nemen hun verantwoordelijkheid, maar we gaan wel nog actievoeren, ook met de Mobiele Eenheid. Wanneer is nog even de vraag.”

Grondrecht

Ook de handhavers van de gemeente voelen de druk waaronder zij moeten werken. Zij worden vaak ingezet om demonstranten in goede banen te leiden. Volgens Richard Gerrits van belangenorganisatie BOA ACP heeft het vele werk tijdens het begin van de coronacrisis geleid tot een hoge uitval. “Tijdens dergelijke demonstraties wordt altijd gevraagd of er mensen zijn die misschien extra diensten draaien. Vaak lukt dat wel.”

Een woordvoerder van burgemeester Halsema zegt dat iedere demonstratie op zichzelf wordt beoordeeld. In tegenstelling tot afgelopen zondag op het Museumplein is er geen reden te vrezen voor verstoring van de openbare orde. “Demonstreren blijft een grondrecht. Als het kan, zullen we dat faciliteren.”

Bandbreedte

Er wordt inderdaad veel geprotesteerd in Amsterdam, zegt de woordvoerder. “Maar er zijn altijd veel demonstraties hier. Van een aantal merk je niet zoveel, andere zijn groter. Als er heel veel mensen worden verwacht, kijken we daar nog eens extra naar. We zijn altijd voorbereid op wat komen gaat, binnen een bepaalde bandbreedte, maar het is niet zo dat we deze week ineens extra alert zijn.”

De eerste demonstratie op de Dam werd opmerkelijk matig bezocht: woensdagmiddag kwamen ongeveer dertig mensen samen om actie te voeren tegen de coronamaatregelen. Dat het zo rustig was, was een tegenvaller, zeggen aanwezigen. Volgens Albert, die niet met zijn achternaam in de krant wil, werkten de weersomstandigheden niet mee. “We hopen op beter weer en een hogere opkomst de komende dagen.”
Marc Kruyswijk

Meer over