null

PlusAchtergrond

Rutte regeert het langst, en floreert als het moeilijk wordt

Beeld ANP / Dirk Hol

Mark Rutte is dinsdag 4310 dagen in functie en dan de langstzittende premier van Nederland. Met de nodige lenigheid groeide de debater en crisismanager in de rol van ‘eeuwige bestuurder’. ‘Hij weet het letterlijk met iedereen goed te vinden.’

Hans van Soest en Jan Hoedeman

Verdedigt Mark Rutte (55) eerst nog een regeerakkoord waarbij volgens hem ‘rechts Nederland de vingers kan aflikken’, na een volgende verkiezing kon hij net zo makkelijk ‘over links’. Verkiezingsbeloftes breekt hij door een beroep te doen op de omstandigheden die dwingen dat er nu eenmaal moeilijke keuzes moeten worden gemaakt. En na een fout zegt hij snel: ja sorry, dat deed ik verkeerd. Daarmee neemt hij critici een wapen uit handen.

Het is een houding die al vier verkiezingen lang voldoende kiezers in het politieke midden aanspreekt. Kiezers die begrip hebben voor feilbare politici en die willen dat het land ‘gewoon’ wordt bestuurd. Juist op die groep kiezers richt Rutte zich elke campagne weer door zich af te zetten tegen ‘de schreeuwers aan de zijkant’. Of door te zeggen dat hij verwoordt wat de zwijgende meerderheid vindt.

Daarbij wordt hij geholpen door de enorme versplintering in de politiek en de ene na de andere crisis, waardoor veel kiezers die anders geen VVD zouden stemmen vier keer op rij ‘toch maar’ voor Rutte kozen. Als premier heeft hij immers bewezen werkbare coalities te kunnen vormen en dat kan een deel van het electoraat waarderen. Bij de laatste verkiezingen, vorig jaar, zei 71 procent van de VVD-stemmers dat ze dat deden om ‘de persoon Rutte’ en niet zo zeer om de standpunten van de VVD.

Morele antenne

Hoe deed en doet die persoon Rutte het ten opzichte van zijn voorgangers? Werkt hij in kabinetten goed samen met partijen ter linker- en rechterzijde? Kan hij deals sluiten met de oppositie? Hoe is de omgang met het koninklijk huis? Heeft hij het vermogen crises op te lossen? Wordt hij internationaal gezien?

Vergeleken met Ruud Lubbers (1982-1994, nu nog de langstzittende premier), Wim Kok (1994-2002) en Jan Peter Balkenende (2002-2010) komt Mark Rutte (2010-heden) er wisselend vanaf, zeggen deskundigen.

In algemene zin zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Joop van den Berg: “Rutte heeft absoluut het niveau van Lubbers en Kok en aanzienlijk meer dan Balkenende. Zeker in zijn tweede kabinet, met de PvdA, heeft hij in de economische crisis veel opgelost.”

Wat hoogleraar Nederlandse geschiedenis Henk te Velde opvalt: “Premiers in Nederland zijn vooral bestuurders en hoeven niet uit te blinken in spreken. Maar Rutte is een echte debater en voelt zich als een vis in het water in de Tweede Kamer. Met zijn morele antenne staat hij bijna nergens voor: hij doet het links- of rechtsom.”

Vechtkabinet

Als het om de goede samenwerking in coalities gaat, heeft Rutte samengewerkt met uiteenlopender partijen dan zijn drie voorgangers. Niet alleen met PvdA, CDA, VVD, D66 en ChristenUnie, maar ook met gedoogsteun van de PVV. Te Velde: “Hij weet het letterlijk met iedereen goed te vinden.” Balkenende had een vechtkabinet met de PvdA. “Lubbers was niet goed voor zijn bondgenoten,” zegt Van den Berg.

Kok bracht de samenwerking met VVD en D66 tweemaal tot een goed einde. Het ontslag van zijn tweede paarse kabinet had niets van doen met de samenwerking, maar met Srebrenica. Balkenende regeerde met LPF, VVD, D66, ChristenUnie en PvdA, maar alle kabinetten vielen.

Ook voor het sluiten van deals met de oppositie heeft Rutte een lenigheid ontwikkeld. “Rutte kan dat wel, óók omdat hij wel moet: hij heeft geen meerderheid in de Eerste Kamer,” zegt Joop van den Berg.

Blinde vlek

Rutte toont zich minder vaardig in zijn omgang met het koninklijk huis. “Daarin is hij slonzig,” stelt Van den Berg. Daarmee doelt hij niet op politieke issues, maar op ‘coronabloopers’ (een vakantie naar Griekenland in de herfstvakantie van 2021, een feestje voor de achttiende verjaardag van Amalia afgelopen december) die leidden tot een neergang in het vertrouwen van de Oranjes. “Dat is een interessante blinde vlek van Rutte,” vindt Te Velde, “Dat had hij wellicht kunnen voorkomen.”

De omgang met het koninklijk huis zonder brokken maken is een huzarenstuk. “Lubbers is dat aardig gelukt. Hij kon heel goed met Beatrix overweg,” stelt Van den Berg.

Te Velde: “Kok was niet gek op de monarchie, maar had wel door: dit moet geregeld worden.” Daarmee verwijst hij naar de perikelen met de omstreden Argentijnse schoonvader van de koning, die als minister had gediend tijdens de dictatuur van Jorge Videla. Jorge Zorreguieta was uiteindelijk niet welkom op het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander. Balkenende had een gespannen relatie met de Oranjes.

Wat Lubbers en Rutte gemeen hebben, is hun talent voor crisismanagement. Rutte lijkt te floreren als het moeilijk wordt. Te Velde: “Voor Rutte is een grote nationale crisis fijn. Iedereen kijkt naar hem.” Hij kreeg onder andere de economische crisis, de MH17, de toeslagenaffaire en de coronacrisis voor zijn kiezen.

Balkenende had de bankencrisis, die vooral in handen van zijn vicepremier Wouter Bos lag. En zijn steun aan Irak, waarvoor hij op de vingers werd getikt door de commissie-Davids, die de besluitvorming onderzocht die leidde tot de politieke steun aan de Irakoorlog.

Kok had de eerder genoemde crisis in de monarchie en Srebrenica, waarvoor hij in 2002 uiteindelijk verantwoordelijkheid nam door na het verschijnen van een Niod-rapport het kabinet te laten aftreden. De enclave in de Bosnische stad stond in 1995 – Kok was pas net premier – onder bescherming van Nederlandse militairen, toen die werd ingenomen door Bosnisch-Servische troepen. Daarbij kwamen naar schatting 7000 moslimmannen en -jongens om.

Premier Mark Rutte en oud-bondskanselier Angela Merkel tijdens een bezoek aan het Anne Frank Huis.  Beeld ANP
Premier Mark Rutte en oud-bondskanselier Angela Merkel tijdens een bezoek aan het Anne Frank Huis.Beeld ANP

Internationale contacten

Op het internationale toneel maakt niet iedere premier indruk. “Over de grens bleef van Lubbers niets over,” zegt Van den Berg, die herinnert aan diens slechte verhouding met bondskanselier Kohl en de mislukte pogingen om voorzitter van de Europese Commissie en secretaris-generaal van de Navo te worden. Ook Balkenende maakte geen grote indruk. Wim Kok deed dat beter, omdat hij ervaring had in de internationale vakbeweging. Te Velde: “Hij was van de vier met zijn achtergrond de meest beperkte, maar hij verwierf veel gezag.”

Rutte heeft een zekere voorspelbaarheid in de internationale contacten die op prijs wordt gesteld. Te Velde: “Rutte had het idee: als ze in Nederland maar denken dat ik me in het buitenland streng opstel, dan is dat goed. En bij de EU moet je wel eens bewegen.”

Hoogleraar parlementaire geschiedenis Van den Berg voorziet dat dit Ruttes laatste kabinet is. “Die rancuneuze toon in Kamerdebatten geeft aan dat het met hem wel goed gaat, maar niet met de Tweede Kamer als hij langer blijft. Daar kun je de conclusie aan verbinden dat het beter is voor iedereen als je ermee ophoudt.”

Hoogleraar Nederlandse geschiedenis Te Velde stelt zich de vraag wat Rutte nu nog beweegt. “Ik zie niet meer helemaal goed wat hem drijft. Hij is goed in besturen en blijft dat graag doen. Hij is een soort eeuwige bestuurder geworden. Ik kan me niet goed voorstellen dat hij nog dezelfde frisheid heeft als in het begin om te bedenken waar het hem om is te doen. De kans dat het niet goed afloopt stijgt naarmate je langer blijft zitten.”

Zij regeerden het langst

1 Mark Rutte (2010-nu) – 4310 dagen (op 2 augustus)
2 Ruud Lubbers (1982-1994) – 4309 dagen
3 Charles Ruijs de Beerenbrouck (1918-1925 en 1929-1933) – 3905 dagen
4 Willem Drees (1948-1958) – 3789 dagen
5 Johan Rudolph Thorbecke (1849-1853, 1862-1866 en 1871-1872) – 3282 dagen
6 Jan Peter Balkenende (2002-2010) – 3006 dagen