PlusAchtergrond

Rutte IV gooit remmen los, maar zo veel miljarden zinnig uitgeven is hele opgave

Het nieuwe kabinet-Rutte IV geeft de komende jaren tientallen miljarden extra uit, aan onder meer woningbouw en onderwijs. Is dat verstandig? Economen verschillen erover van mening.

Peet Vogels
Investeren in buitenschoolse opvang en onderwijs: ouders kunnen meer werken, de kinderen krijgen een betere toekomst. Beeld Nina Schollaardt
Investeren in buitenschoolse opvang en onderwijs: ouders kunnen meer werken, de kinderen krijgen een betere toekomst.Beeld Nina Schollaardt

Zelfs Rutte III, het huidige demissionaire kabinet, ging er bij het aantreden van uit dat het een overschot op de begroting zou hebben. Door corona kwam daar niets van terecht, maar het streven naar minder uitgaven dan inkomsten paste wel in een lange Nederlandse traditie.

Daar is nu niets meer van te merken. Sterker nog, het nieuwe kabinet rekent al op een jaarlijks begrotingstekort van 1,75 procent. Want er moeten miljarden naar onder andere woningbouw, onderwijs en kinderopvang. Met dank aan de extreem lage rente mag de staatsschuld met tientallen miljarden oplopen om ook de uitgaven aan klimaat en milieu mee te betalen. Deze ambities lijken op de plannen van de Amerikaanse president Joe Biden die enkele duizenden miljarden in nieuwe infrastructuur en klimaatmaatregelen steekt om de economie een extra slinger te geven.

Te zuinig geweest

De Nederlandse plannen betekenen dat er een flinke pot met geld verdeeld moet worden, de komende jaren. Maar kan dat allemaal wel goed worden weggezet?

Dat het kabinet de uitgaven flink opvoert, is te verdedigen vindt Coen Teulings, hoogleraar economie. “Je kunt zeggen dat we de afgelopen tien jaar veel te zuinig zijn geweest. Zeker als er geld geïnvesteerd wordt in een toekomstig verdienvermogen, is dat goed.”

Beter onderwijs bijvoorbeeld leidt tot een hogeropgeleide bevolking. En hoe beter opgeleid, hoe beter de baan en het salaris is. En hoe hoger het salaris, hoe meer belasting erover betaald wordt. Investeringen in onderwijs betalen zichzelf dus terug, op den duur. Teulings vindt wel dat het geld niet ten koste van alles geïnvesteerd moet worden. “Als de voorgestelde investeringen niet renderen, dan kun je ze beter niet doen en het geld gebruiken voor belastingverlaging. Daar profiteert de economie ook van. Maar bedenk goed: er is nu weliswaar veel geld, maar je kunt het nog steeds maar één keer uitgeven. Ik ben er niet zeker van dat het nu niet aan de verkeerde dingen wordt besteed.”

Breuk met het verleden

Marieke Blom, hoofdeconoom bij ING, spreekt van een breuk met het verleden. “Door het tekort te laten oplopen kun je jaarlijks 10 tot 12 miljard euro extra uitgeven. En daar komen nog tientallen miljarden bij doordat de staatsschuld oploopt. Dat geld kun je maar één keer uitgeven.”

Ze vindt het verstandig dat het geld gebruikt wordt voor klimaat- en milieumaatregelen. “Daarmee maak je de economie toekomstbestendig. En daar profiteren de volgende generaties van.”

De hogere uitgaven voor onderwijs en kinderopvang kan Blom ook plaatsen. “De bedoeling is dat ouders meer gaan werken als kinderopvang bijna gratis is. Dat is goed voor de economie.” En onderwijs is altijd een goede investering met het oog op de toekomst, volgens de ING-econoom.

Papieren werkelijkheid

Lex Hoogduin, hoogleraar economie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is minder enthousiast over de plannen van het kabinet. “Dit nieuwe kabinet leeft in een papieren werkelijkheid. Het creëert veel ruimte voor extra uitgaven, juist op een moment dat de economie al op haar top draait.”

Op zich is het goed dat de overheid investeert, maar dit pakket is veel te ambitieus, volgens Hoogduin. “Het kabinet wil 100.000 woningen per jaar bouwen. Maar waar halen ze de bouwvakkers vandaan? Of de extra onderwijzers? Er is al sprake van grote krapte op de arbeidsmarkt.”

De bouw draait al op volle toeren, zoals op het NDSM terrein. Met meer geld zijn er niet vanzelf meer bouwvakkers, waarschuwen economen. Beeld ANP / Kim van Dam
De bouw draait al op volle toeren, zoals op het NDSM terrein. Met meer geld zijn er niet vanzelf meer bouwvakkers, waarschuwen economen.Beeld ANP / Kim van Dam

“De realiteit is dat niet alles kan. Het kabinet zal keuzes moeten maken, ook al zijn er genoeg financiële middelen. Maar dat wil niet zeggen dat er genoeg mensen zijn of voldoende productiecapaciteit is.” Die boodschap moet het kabinet zo snel mogelijk duidelijk overbrengen, als het aan Hoogduin ligt. Want het vertrouwen in de politiek moet hersteld worden en dat lukt niet door beloftes te doen die niet kunnen worden waargemaakt.

Oververhitting en inflatie

Als het kabinet toch besluit alle plannen uit te voeren, dreigt oververhitting van de economie. En dat leidt tot extra inflatie, vreest Hoogduin. “En de rekening voor die inflatie zal terechtkomen bij de middeninkomens, de gepensioneerden en het midden- en kleinbedrijf.”

Dat zou een flinke aderlating zijn. Het nieuwe regeerakkoord belooft nog een kleine koopkrachtverbetering voor de meeste mensen. “Die stijging is al mager, zeker omdat de inflatie al hoger is dan waar het nieuwe kabinet van uitgaat. Maar de inflatie zal nog langer hoog blijven als het kabinet alle plannen uitvoert,” waarschuwt Hoogduin.

Lonen

Dat de economie op volle toeren draait, heeft ook voordelen, ziet Blom. “Het kabinet wil het minimumloon verhogen. Als de lonen stijgen, kijken bedrijven eerder naar automatisering om op personeelskosten te besparen. Normaal zou dat tot hogere werkloosheid leiden. Nu vinden mensen echter snel een nieuwe baan vanwege de hoogconjunctuur.”

Een hoger minimumloon werkt ook door in de andere lonen. Die stijgen mee, om het verschil tussen de verschillende loonschalen niet kleiner te laten worden. Dat pakt gunstig uit voor de koopkracht van de werkenden. Daarnaast verwacht Blom nog extra cao-loonstijgingen en meer incidentele loonsverhogingen, bijvoorbeeld door promotie of een bonus.

Het nieuwe kabinet wil ook de arbeidsmarkt hervormen. De bedoeling is dat flexwerkers meer zekerheid krijgen en dat vaste banen juist iets minder vast worden. Ook daar is de tijd gunstig voor, ziet Blom. “Als het ontslagrecht versoepeld wordt, zal dit niet tot hogere werkloosheid leiden. Ook al worden mensen ontslagen, ze vinden nu veel sneller een nieuwe baan.”

Meer over