Overzicht

Prinsjesdag: dit zijn de belangrijkste plannen op een rij

Hoewel het demissionaire kabinet een begroting presenteert die niet veel beleid kent – in afwachting van het nieuwe kabinet – verandert er toch een en ander het komende jaar. De belangrijkste thema’s op een rij:

Demissionair minister Wopke Hoekstra (Financiën) met het koffertje met daarin de Miljoenennota, op het ministerie van Financien.  Beeld ANP
Demissionair minister Wopke Hoekstra (Financiën) met het koffertje met daarin de Miljoenennota, op het ministerie van Financien.Beeld ANP

Klimaat

Gedwongen door de rechterlijke uitspraak in de Urgenda-zaak trekt het kabinet geld uit voor CO2-besparende maatregelen. Zo gaat er 6,8 miljard euro naar extra klimaatmaatregelen, deels naar duurzame subsidies.

Wonen

Van die extra klimaatmiljarden gaat 514 miljoen euro naar een ‘nationaal isolatieprogramma’: dat zijn subsidies waarmee zowel koop- als huurhuizen sneller kunnen worden geïsoleerd. Een beter geïsoleerd huis bespaart direct energie en dus CO2-uitstoot, is de gedachte. Ook gaat er 288 miljoen euro naar subsidies voor hybride warmtepompen. Een hybride warmtepomp is een cv-installatie die zowel via gas als via elektriciteit warmte kan produceren. Zo’n warmtepomp is nu nog een stuk duurder dan een gewone cv-ketel. Vanaf 2022 kunnen mensen met extra subsidie een hybride warmtepomp aanschaffen.

De omstreden verhuurdersheffing voor woningcorporaties blijft voorlopig gewoon bestaan. Corporaties klagen al lange tijd dat ze door die crisisbelasting niet in staat zijn om genoeg nieuwe huurhuizen te bouwen. Het demissionaire kabinet heeft wél besloten om de verhuurderheffing vanaf 2022 met 30 miljoen euro per jaar te verlagen. Maar op zo’n 1,5 miljard euro per jaar is dat niet bijster veel. Wel gaat er jaarlijks 100 miljoen euro extra naar een potje waaruit woningbouw wordt aangejaagd.

null Beeld Hollandse Hoogte / Sabine Joosten
Beeld Hollandse Hoogte / Sabine Joosten

Elektrisch rijden

Er gaat de komende drie jaar 90 miljoen euro per jaar extra naar subsidies voor elektrisch rijden. Daarvan is 80 miljoen euro bedoeld voor nieuwe auto’s en 10 miljoen voor tweedehands auto’s. Ook gaat er 28 miljoen euro naar een potje waarmee ondernemers een schone bestelbus kunnen kopen (elektrisch of op waterstof).

Onderwijs

Het demissionaire kabinet trekt in de Miljoenennota niet nog een keer extra geld uit voor het onderwijs. Maar eerder dit jaar deed het dat al wel. Zo is er voor dit en de komende twee jaar 8,5 miljard euro gereserveerd om de ontstane leervertraging door corona bij leerlingen in te lopen. Met dat geld kunnen scholen bijvoorbeeld meer begeleiders inhuren. Ook is met dat geld het collegegeld voor studenten dit studiejaar gehalveerd. Om het lerarentekort op te lossen is deze kabinetsperiode het onderwijsbudget met 800 miljoen euro per jaar opgehoogd. Daar bovenop is nog eens eenmalig 360 miljoen euro uitgetrokken om de ergste tekorten op te lossen. Zo kunnen bijvoorbeeld scholen in achterstandswijken hun personeel een hoger salaris geven. Het budget voor universiteiten en hogescholen is met 645 miljoen euro opgehoogd. Dat geld is nodig omdat het hoger onderwijs nauwelijks nog plek is om het groeiende aantal studenten goed te begeleiden.

Zorg

De basispremie stijgt naar verwachting licht, met een kleine 3 euro per maand. Voor mensen met lagere inkomens wordt de toename van zorgpremie gecompenseerd via een hogere zorgtoeslag. Het eigen risico blijft 385 euro. Het ministerie van Volksgezondheid trekt volgend jaar 2,1 miljard euro uit voor de coronabestrijding. Dat geld gaat naar test- en vaccinatie-infrastructuur. In totaal gaat er volgend jaar 100 miljard naar de zorg.

Om ‘de volgende pandemie’ aan te kunnen, trekt het kabinet 22 miljoen euro uit. Er wordt een plan gemaakt om voortaan beter voorbereid te zijn op grote virusuitbraken, bijvoorbeeld door zelf hulpmiddelen en medicijnen te fabriceren en produceren. De GGD’s krijgen een nieuwe centrale aansturing: ‘een landelijke infrastructuur om de 25 regio’s aan te sturen in tijden van crisis’. Er gaat 5 miljoen euro naar de opbouw van een ‘nationale zorgreserve’, zodat zorgpersoneel snel ingezet kan worden in crisistijd.

Kolencentrales

Er wordt geen besluit genomen over het vervroegd sluiten van een kolencentrale. Ook hakt dit kabinet geen knopen door over extra stikstofmaatregelen. Daarover zal een nieuw kabinet moeten beslissen.

Criminaliteit

Per jaar ongeveer een half miljard euro extra voor de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Een deel van het geld wordt gestoken in de verbetering van het stelsel van bewaken en beveiligen. Naast de miljoenen voor beveiliging, gaat er ook nog eens zo’n 100 miljoen naar wijkagenten en bijna eenzelfde bedrag naar de recherche en andere politiediensten. Hoeveel extra agenten, rechercheurs en beveiligers dat gaat opleveren is nog ongewis: het valt al jaren niet mee om goede mensen te vinden voor de verschillende diensten. De politiebonden wijzen erop dat er vooral ‘gaten gedicht’ worden, er waren al bestaande tekorten, zeggen zij.

Er gaat ook extra geld naar de sociale advocatuur, waarschijnlijk zo’n 154 miljoen. Daar werd de afgelopen jaren juist veel op bezuinigd. Onder druk van PvdA en GroenLinks in de Tweede Kamer is dit jaar een motie aangenomen om de advocatuur juist weer toegankelijker te maken. De toeslagenaffaire speelt daarbij een belangrijke rol.

Koopkracht

Het kabinet doet íets aan de verbetering van koopkracht voor burgers, maar veel is het niet. Het CPB becijferde eerder dat - ondanks tamelijk florissante economische berichten- burgers er in de portemonnee niet veel op vooruit gaan. Het kabinet wil toch een ‘plusje’ geven, maar dat komt op minimale stijging uit, of - en dat geldt voor de meeste Nederlanders- behoud van koopkracht.

Stikstof

Op het terrein van stikstof is het dit kabinet niet gelukt om op Prinsjesdag nieuw beleid te presenteren. Hoewel de nood hoog is - woning- en wegenbouwprojecten dreigen spaak te lopen - worden de coalitiepartijen het niet eens over extra stikstofregels om de uitstoot te beperken. Het demissionaire kabinet wilde op Prinsjesdag eigenlijk wél nieuwe stikstofplannen naar buiten brengen. Achter de schermen werd afgelopen zomer gewerkt aan scenario’s waarin vele miljarden euro’s werden uitgetrokken om boeren uit te kopen. Voor het eerst werd daarin gesproken over onteigening van boeren, als ‘ultiem middel’. Maar aan die scenario’s durven demissionaire coalitiepartijen hun vingers er niet meer te branden. Daarmee ligt de stikstofaanpak toch weer op het bordje van een nieuw kabinet.

Toeslagenaffaire

Het kabinet trekt in 2022 nog eens 1,1 miljard euro uit voor de afhandeling van de toeslagenaffaire. De totale kosten komen daarmee op 5 miljard euro.

Defensie

De krijgsmacht krijgt er wederom geld bij, maar dat betekent niet dat alle problemen nu zijn opgelost. In totaal gaat het om bijna 200 miljoen euro, waarvan de helft eenmalig. Het geld wordt onder meer gebruikt om extra munitie in te kunnen slaan waarmee soldaten kunnen oefenen. Ook is er extra budget voor de zorg voor veteranen (20 miljoen euro) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (15 miljoen).

Desondanks waarschuwt het ministerie van Defensie dat de inzetbaarheid van de krijgsmacht nog altijd onder druk staat. Er is gebrek aan alles: van opgeleid personeel tot functionerend materieel. “Hierdoor zijn eenheden minder in staat om langdurig, gelijktijdig en in hogere dreigingsscenario’s te worden ingezet”, laat Defensie weten. En voorlopig blijft dat nog even zo. De tijd tussen bestelling en levering van munitie beslaat al gauw twee tot drie jaar. In de tussentijd gaat de krijgsmacht bij opleidingen meer gebruik maken van simulatietechnieken.

Lichtpuntje is wel dat de vervanging van de F-16’s door de F-35 volgens planning loopt en binnen het budget blijft: in totaal zijn er 46 toestellen besteld - overigens fors minder dan ooit de bedoeling was. Punt van zorg blijft wel de geluidsoverlast die de nieuwe toestellen veroorzaken. Defensie bekijkt of aanpassing van vliegprocedures tijdens start en landing soelaas zou kunnen bieden.

PvdA en GroenLinks komen met alternatief

Als het aan de PvdA en GroenLinks ligt, gaat de 1 miljard euro die het ­kabinet opzijzet voor het bedrijfsleven, naar huishoudens. Dit bedrag, ooit onderdeel van het geld dat was gereserveerd voor de afschaffing van de dividendbelasting, moet worden gestoken in lastenverlichting voor gezin­nen, vinden de partijen, die in de Tweede Kamer samen optrekken. Daarnaast moet de opbrengst van een hogere winstbelasting voor grote bedrijven naar huishoudens.

Ook moet de energiebelasting omlaag, betaald door een ‘CO2-heffing die geld oplevert’. De vervuilers moeten volgend jaar al betalen, zeggen PvdA en GroenLinks in een reeks tegenvoorstellen tijdens de debatten over de rijksbegroting van volgend jaar. Doordat bedrijven een bepaalde hoeveelheid ‘vrijgestelde uitstoot’ hebben, betalen ze volgend jaar in de praktijk nog geen belasting op CO2.

“Nederland kan zich dit demissionaire kabinet en de formatiechaos niet langer permitteren”, zegt PvdA-leider Lilianne Ploumen. “De Tweede Kamer heeft de kans om iets te doen tegen de woningnood, klimaatverandering en voor meer koopkracht en lerarensalarissen.”

GroenLinks-leider Jesse Klaver: “De grote keuzes voor de toekomst worden vooruitgeschoven. Maar de wooncrisis, de klimaatcrisis en groeiende ongelijkheid vragen nu om oplossingen”.

De twee partijen hebben al gezegd geen onderlinge afspraken te willen maken met partijen over de begroting. “Als de VVD wil onderhandelen dan kan dat, dan moeten ze ons uitnodigen voor de formatie”, zei Klaver eerder deze week. Wel willen ze plannen in de Kamer bespreken.

De partijen vragen van het kabinet een ‘integraal plan’ om het lerarentekort tegen te gaan, met als onderdeel daarvan een hoger salaris voor basisschoolleraren. Dit plan moet betaald worden uit de opbrengst van de aanpak van belastingontwijking.

Ook moet de verhuurderheffing worden afgeschaft, en moet het kabinet met een fonds investeren in de leefbaarheid van wijken en buurten. Ook hiervoor betalen bedrijven een deel van de rekening, via de hogere winstbelasting. Daarnaast bepleiten GroenLinks en PvdA voor ‘een boete voor huisjesmelkers’.

Omdat de voorstellen ook voorkomen in veel verkiezingsprogramma’s, hoopt het linkse blok op een ruime meerderheid.

Meer over