PlusInterview

Oud-RIVM-baas: ‘Wat niet helemaal weg is, komt terug’

Terwijl zijn opvolger Jaap van Dissel uitgroeide tot een bekende en soms beschimpte Nederlander, had Roel Coutinho dit jaar tijd om een boek over vaccinaties te schrijven en deed hij zijn best om de publiciteit te mijden. ‘Een paar keer heb ik toch gezondigd.’

Roel Coutinho  Beeld Jan van Breda
Roel CoutinhoBeeld Jan van Breda

Vaxx heet het nieuwe boek van Roel Coutinho, voormalig hoofd infectieziektebestrijding bij het RIVM en emeritus-hoogleraar epidemiologie. “Die titel heb ik niet zelf bedacht, de uitgever kwam ermee. Ik vond het wel een mooie, als tegenhanger voor ‘antivax’.”

De ondertitel van het boek: Hoe vaccinaties onze wereld beter hebben gemaakt. Toch wil Coutinho geen vaccinatiezendeling zijn, bezweert hij. “Ik werd eind 2019 benaderd door de uitgever. Het was hem opgevallen dat er geen behoorlijk boek was over vaccinaties, wat mensen kunnen gebruiken om zich te verdiepen in het onderwerp. Ik heb geprobeerd om op een rij te zetten wat we weten over vaccins, hoe ze in het verleden zijn bedacht en ontwikkeld. Maar ook wat er is misgegaan. Ik probeer niets te verhullen. Ik hoop gewoon dat het mensen de informatie geeft die ze nodig hebben bij het maken van keuzes.”

Op een discussieavond over de Mexicaanse griep in Amsterdam in 2011 kreeg Coutinho, toen nog RIVM-baas, voor het eerst fysiek met fanatieke antivaxers te maken. Omdat hij werd belaagd en zelfs klappen dreigde te krijgen – dit is de lezing van Coutinho in zijn boek – werd de avond voortijdig afgebroken. “Ik wist toen wel van het bestaan van de beweging, maar had me er nooit zo in verdiept. Heel naïef achteraf.”

Zijn er altijd antivaxers geweest?

“Er is altijd verzet geweest tegen vaccinaties. Het eerste vaccin was er een tegen pokken, eind achttiende eeuw. Dat vaccin was afkomstig van koepokken, en dus verschenen er meteen spotprenten van mensen met koeienkoppen, met horens enzo. In Nederland is de weerstand onder streng christelijke bevolkingsgroepen bekend. Dus het is zeker geen nieuw fenomeen. Maar het is in kracht toegenomen. Op zich begrijp ik dat mensen meer zorgen hebben over bijwerkingen. En destijds hebben we de opkomst van internet onderschat, daardoor heeft het fenomeen ook kunnen groeien.”

Waarom snapt u dat mensen zich anno 2021 meer zorgen maken?

“Heel veel ziektes waartegen we vaccineren kennen we helemaal niet meer. Ik heb zelf in de tropen gewerkt, dus ik weet bijvoorbeeld dat difterie een ernstige ziekte is. Maar 99,9 procent van de Nederlandse artsen zal nooit een difteriepatiënt hebben gezien. Hetzelfde geldt voor tetanus, of rode hond. Dus de ziektes zie je niet meer, of zelden, maar over bijwerkingen staan genoeg verhalen op internet, of ze nu waar zijn of niet. Dat maakt het voor mensen complex, en dat snap ik.”

Heeft de antivaxbeweging inhoudelijk terechte kritiek?

“Waar ze gelijk in hebben, is dat je bij elk vaccin ongelooflijk goed moet kijken of er bijwerkingen zijn. Je vaccineert gezonde volwassenen of kinderen. Dat betekent dat een bijwerking veel zwaarder weegt dan bij een nieuw medicijn tegen kanker of een andere ernstige aandoening. Daarop wijzen vind ik heel verstandig. Maar wat jammer is, is dat op dat soort sites heel veel beweringen worden gedaan die niet worden onderbouwd. En als je zo’n bewering inhoudelijk bestrijdt, volgt weer een heel ander argument. Dus het is eerder een bijna heilig gelóóf dat vaccinaties het kwaad zijn. Dat mag. Aan de andere kant: als de vaccinatiegraad door een bepaalde drempel zakt, heeft dat ernstige gevolgen, zo is het wel.”

Er is nog nooit zoveel over vaccinatie gediscussieerd als afgelopen jaar, door corona. Helpt dat in uw ogen de algemene vaccinatiebereidheid, of juist niet?

“Ik denk dat het heel goed is. Er wordt ontzettend veel uitleg gegeven over de werking van vaccins, over bijwerkingen, over hoe die geregistreerd worden. Heel open, en niet alleen door de overheid, maar door tal van experts. Dat werkt volgens mij goed. Eerst zag je veel twijfel bij mensen, of ze het coronavaccin zouden nemen. Maar de afgelopen maanden zie je dat schuiven.”

En de groeiende groep complotdenkers? Die wijst vaccinatie ook bijna per definitie af. Niet echt handig als je een vaccinatiegraad van 95 procent nodig hebt, zoals bij mazelen.

“Volgens mij is dat nog steeds een relatief kleine groep. Het gaat om de grote groep twijfelaars daaromheen, die wel bereid is om op inhoudelijke gronden een beslissing te nemen.”

Zijn vaccins door de decennia heen beter geworden?

“Absoluut! Het is echt begonnen met trial-and-error, allemaal heel primitief. En kijk nu eens: we hebben mRNA-vaccins die 95 procent van de ouderen beschermen tegen Covid-19. Dat is echt ongekend, fantastisch. Het laat ook zien wat de wetenschap kan bereiken als je écht ­serieus investeert in vaccins.”

Tijdens het schrijven van dit boek hield corona wereldwijd huis. Heeft de impact van de pandemie u verrast?

“De omvang en de gevolgen voor alle terreinen van de samenleving zeker. Als infectieziekten­epidemioloog wist ik dat het een keer zou gebeuren. Maar het is moeilijk je er een concrete voorstelling van te maken. We hebben dit in het rijke Westen gewoon nog nooit meegemaakt.”

We zagen u dit jaar niet heel vaak opduiken in de media. Maar af en toe kon u het toch niet laten.

“Haha, klopt. Het risico van heel vaak je mening geven, is dat je bijdraagt aan de verwarring. Dat wilde ik voorkomen. Maar een paar keer heb ik toch gezondigd.”

Toen het over de vaccinaties ging, bijvoorbeeld.

“Toen we zo laat begonnen met vaccineren, kon ik mijn ergernis niet meer bedwingen. Dan is er zoveel snelheid gemaakt met ontwikkelen van vaccins, en ben je niet klaar om ze toe te dienen. Dat vond ik treurig.”

“We zijn een polderland, hè. Over alles moet overlegd worden. Maar dat is niet de manier waarop je zoiets moet doen. Dit moet geen politiek zijn, maar logistiek. Daar is het echt mis­gegaan. Ik hoop dat het nu alsnog wordt ingehaald.”

Bij de Mexicaanse griep in 2009 ging het toch allemaal vrij vloeiend?

“Ja. Toen heeft het ministerie van Volksgezondheid gezegd: dit is een logistieke operatie, dus die moet door logistieke experts van Defensie worden geregeld. Deze vaccinatiecampagne is zeker gecompliceerder, maar die les had wel geleerd moeten zijn.”

Wiens verantwoordelijkheid is zo’n beslissing in een crisissituatie als deze?

“Degene die de leiding heeft over de hele crisisbestrijding, die moet zo’n beslissing nemen. Hoe het precies gegaan is, weet ik niet. Daar zullen ongetwijfeld fantastische evaluatie­rapporten over worden geschreven. Al hebben we daar nu niks aan.”

Terug naar andere virussen en vaccins. Zijn er oude ziekten waarvan u vreest dat ze terugkomen?

“Dat kan altijd. In de jaren negentig kwam ­difterie opeens weer terug in de voormalige Sovjet-Unie. Dat je denkt: het kan toch niet waar zijn? Maar wat niet helemaal de wereld uit is, komt gewoon weer een keer terug. Het pokkenvirus zit achter slot en grendel in de VS en Rusland. Maar in Afrika heb je andere pokkenvirussen, één ervan kan ook bij mensen ziekteverschijnselen geven. Het is mogelijk dat zo’n variant zich aan gaat passen aan de mens en zich verder verspreidt. Ebola is nu ook weer terug in Afrika. Ergens in Guinee was er een overgang van een vleermuis naar een kind. Een toevallige gebeurtenis, en het virus is er weer.”

Zoals we vier menselijke coronavirussen hadden, en sinds eind 2019 vijf.

“Ja, en er zijn er nog een paar honderd bij vleermuizen en andere dieren. Dat we met nieuwe virussen te maken krijgen, weet je, maar wanneer en met welk virus, dat is helaas steeds een verrassing. Een vaccin ontwikkelen tegen álle coronavirussen, of bijvoorbeeld tegen alle variaties van het griepvirus, daarmee zou je echt een stap verder komen. Het is niet onmogelijk.”

Roel Coutinho: Vaxx – Hoe vaccinaties onze wereld beter hebben gemaakt, Ambo|Anthos, €21,99.

Meer over