Plus

Nieuwe mutaties, nieuwe coronagolf, farmaceuten zetten in op vaccins met bredere werking

Corona gaat weer rond, 60-plussers worden opgeroepen zich te laten vaccineren, maar nieuwe vaccins laten nog op zich wachten. En hoe zit het met de aangepaste coronavaccins?

Ellen van Gaalen
De productie van Covid-19-vaccins. Beeld AP
De productie van Covid-19-vaccins.Beeld AP

Achter de schermen staan vaccinologen en farmaceuten al dik twee jaar op scherp. Wanneer duikt er een nieuwe variant van het coronavirus op? Wat is het precies voor variant? En misschien wel de belangrijkste vraag: werken de vaccins tegen die variant?

Om die laatste vraag meteen te beantwoorden: wereldgezondheidsorganisatie WHO constateerde afgelopen vrijdag dat de coronavaccins aangepast moeten worden voor de omikronvarianten die nu rondgaan.

Want, zeggen virologen, de huidige vaccins werken iets minder goed tegen omikron BA.4 en BA.5. “Dat is niet zo verwonderlijk, want we werken al anderhalf jaar met dezelfde vaccins en virussen muteren onder antistoffen vandaan. Bovendien zijn de BA.4 en BA.5 varianten zeker niet de laatste waar we mee te maken zullen krijgen,” verklaart Ab Osterhaus.

Bescherming

Uit cijfers van het RIVM blijkt dat mensen die alleen de eerste twee prikken tegen het coronavirus kregen nauwelijks meer beschermd zijn. Ongeveer een jaar na de prikken is de zogeheten vaccineffectiviteit gedaald naar 0 procent. Bij mensen die een boosterprik kregen, beschermt het vaccin voor 63 procent tegen opname in het ziekenhuis en 74 procent tegen opname op de intensive care. Voor 60-plussers die al een vierde prik haalden, liggen die percentages op respectievelijk 77 en 80.

“De huidige vaccins beschermen redelijk goed tegen ernstige ziekte. Maar er is vooral winst te behalen voor milde ziekte. Dan neemt de bescherming sneller af,” zegt Leonoor Wijnans, klinisch beoordelaar bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG), de Nederlandse medicijnautoriteit. Wijnans kijkt over de schouders van de farmaceuten mee om medicijnen te beoordelen. Zijn ze veilig genoeg? Kloppen de data? En werken de middelen zoals de farmaceut claimt dat ze zouden werken?

BioNTech-Pfizer en Moderna zijn al ver met de ontwikkeling van een nieuwe booster die beter tegen de omikronvarianten beschermt. Het CBG kijkt op dit moment al mee met de onderzoeken naar de aangepaste medicijnen. “Ze testen nu vaccins waaraan de omikronstam is toegevoegd. Wij beoordelen steeds de data die ze aanleveren,” verklaart Wijnans.

De farmaceuten proberen een vaccin te maken dat meer varianten van het coronavirus aanpakt. Ze proberen bescherming tegen de omikronvarianten toe te voegen aan de vaccins die er al zijn, gebaseerd op de zogenoemde Wuhan-stam, naar het coronavirus zoals dat uit China overwaaide. “De farmaceuten zetten in op een breder werkend vaccin. Ik denk dat dat goed is. Je weet niet of er nog een andere variant komt,” constateert emeritus hoogleraar vaccinologie Ben van der Zeijst.

Komen boosters op tijd?

Maar komen de boosters op tijd voor een eventuele golf in het najaar? “Ik vind dat het wat lang duurt,” zegt Osterhaus. Het liefst zou hij eenzelfde proces zien als bij de selectie van influenzavaccins. Ook die vaccinaties worden jaarlijks aangepast aan de griepepidemie die op dat moment wordt verwacht. Osterhaus: “Maar voor influenza doen we dat al zestig tot zeventig jaar. Die processen zijn inmiddels ingesleten. Het is logisch dat er voor corona nog wel wat te winnen valt in het toelatingsproces. En tegelijkertijd: je wilt ook zeker weten dat een vaccin veilig is.”

Ook Anke Huckriede, hoogleraar vaccinologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, merkt op dat het nu eenmaal tijd kost om de vaccins aan te passen. “Vaccinproducenten proberen wel nieuwe vaccins te ontwikkelen maar worden telkens geconfronteerd met nieuwe virusvarianten die de kop opsteken,” verklaart zij. Want de farmaceuten stortten zich begin dit jaar juist op de omikronvariant BA.1. Nu gaan al BA.4 en BA.5 rond. Huckriede: “De snelle verandering in dominante virusvarianten maakt het natuurlijk erg lastig voor vaccinproducenten.”

De boosters van Moderna en Pfizer zijn bijvoorbeeld nog gebaseerd op omikron BA.1. Ze zijn bezig met een vaccin waarin ook de nieuwe varianten zitten, maar die liggen er nog niet. “Er wordt ook gewerkt aan meer universele coronavaccins maar het zal zeker nog een hele tijd duren totdat die beschikbaar zijn,” weet Huckriede.

Nieuwe vaccins

Overigens werken ook de Franse farmaceut Sanofi en het Spaanse Hipra aan twee nieuwe vaccins. In beide gevallen gaat het om eiwitvaccins, die werken volgens andere techniek dan de mRNA-vaccins van Moderna en Pfizer. De gezondheidsautoriteiten kijken mee met de onderzoeken naar Hipra. Sanofi heeft al een aanvraag voor registratie ingediend. Van der Zeijst: “Het voordeel van de nieuwe vaccins is dat ze niet alleen beschermen tegen ernstige ziekte, maar ook tegen infectie. En dat vinden we belangrijk met het oog op long covid.”

Toch raadt beoordelaar Wijnans 60-plussers af om te wachten op de vernieuwde vaccins. “De vaccins die we nu hebben, zijn echt nog wel goed. We moeten de aangepaste vaccins nu beoordelen, maar de verwachting is niet dat ze opeens heel anders zullen werken. Als je bescherming nodig hebt, heb je die nodig.” Tot vorige week haalde 45,7 procent van de 60-plussers de herhaalprik. Zorgminister Ernst Kuipers riep deze groep op om zichzelf te beschermen nu de omikronvarianten BA.4 en BA.5 rondgaan. Wijnans: “We doen ons best om de vernieuwde vaccins zo snel mogelijk te registreren, als ze natuurlijk aan alle eisen voldoen. Tot die tijd helpen de huidige vaccins je in ieder geval de zomer door.”

Injecties voor kwetsbare personen

Mensen met bijvoorbeeld een auto-immuunziekte, die medicijnen slikken om het immuunsysteem plat te leggen of een kankerbehandeling ondergaan, reageren niet goed op de bestaande vaccins. Voor die groep is een middel op de markt dat niet het eigen immuunsysteem activeert, maar waarmee antistoffen worden ingespoten.

Farmaceut AstraZeneca heeft de eerste doses geleverd. “De wereld gaat open, behalve voor hen. Zij zijn heel kwetsbaar,” verklaart medisch directeur Ilse van Hensbeek. Uit eerdere onderzoeken blijkt dat patiënten na de injecties 77 procent minder risico lopen op het krijgen van Covid-19. De studies stammen uit de tijd van de deltavariant. Uit aanvullende studies naar de effectiviteit op de omikronvarianten BA.4 en BA.5 blijkt dat het middel slechts iets minder effectief is.

Meer over