Plus

Nieuwe ministers worden klaargestoomd: ‘Ze zullen kapot zijn aan het einde van de eerste week’

Omdat het nieuwe kabinet maandag start, krijgen beoogde bewindslieden momenteel een snelcursus minister-zijn. Dat betekent: je beveiligde iPad ontdekken, kennismaken met je chauffeur en bevechten dat je af en toe de kinderen naar school mag brengen.

Tobias den Hartog
Beoogd D66-staatssecretaris Cultuur en Media Gunay Uslu op weg naar formateur Mark Rutte. Beeld ANP
Beoogd D66-staatssecretaris Cultuur en Media Gunay Uslu op weg naar formateur Mark Rutte.Beeld ANP

Hij ging voor een laatste overleg, nog met de trein naar Den Haag. Maar zodra D66’er Rob Jetten is beëdigd als minister voor Klimaat en Energie, staat er een chauffeur met dienstwagen voor hem klaar.

Cursus ‘bewindspersoon-zijn-doe-je-zo’

Sinds het beoogde kabinet-Rutte IV bekend is, is op de achtergrond al een hele machinerie op gang gekomen. Na een screening door geheime dienst AIVD zijn alle seinen op groen gegaan om hen lessen ‘bewindspersoon-zijn-doe-je-zo’ te bieden. Daarbij moet van alles geregeld worden: van de inrichting van werkkamers tot de beveiliging thuis. En wil je straks je kinderen nog naar school brengen? Dan ‘moeten we dat wel even weten’.

Na een gesprek met premier en formateur Rutte gingen de beoogde bewindslieden van VVD, D66, CDA en ChristenUnie afgelopen week op hun toekomstige ministeries ‘door een soort wasstraat’, weten betrokken ambtenaren.

Vragenvuur van de ambelijke top

Er moeten praktische zaken geregeld worden: toegangspasjes, een beveiligde iPad, inlogcodes aangemaakt, een agenda waar plots een secretaresse over gaat in plaats van jijzelf en er komen zelfs beveiligers thuis over de vloer om te kijken of er risico’s zijn. “Ze ondergaan meteen een vragenvuur door de ambtelijke top,” zegt een ingewijde.

Want hoe wil je de ambtelijke stukken aangeleverd hebben? Digitaal? Op papier? En: hoe drinkt iemand zijn koffie? Wil je een broodje bij de lunch of liever een fruitsalade? En hoe lang wil je dat overleggen worden gepland? Mogen die een uur duren, of vind je een half uur fijner?

Dozijn nieuwe gezichten

“In die eerste dagen zie je zo al een dozijn nieuwe gezichten,” aldus een ingewijde. Je nieuwe chauffeur (gebruik van de dienstwagen is in strikte zin verplicht bij verplaatsing per auto), je secretaresse, je woordvoerder en de hoogste ambtenaren komen gedag zeggen en je vertrekt met het Blauwe Boek, een soort handleiding voor ministers en staatssecretarissen. Naast nog eens een vuistdik inleesdossier. “Als er maandagmiddag een aanslag wordt gepleegd, kijkt iedereen gewoon naar de nieuwe minister van Justitie, Dilan Yesilgöz. Die moet dan wel meteen aan de bak kunnen.”

Nooit meer alleen

Een andere ambtenaar zegt: “Waar ze allemaal aan moeten wennen: ze zijn eigenlijk nooit meer alleen. Er is vanaf dag één een woordvoerder, chauffeur of politiek assistent bij je.” De meeste naaste mensen, secretaresses, chauffeur, ‘kiezen’ de bewindslieden zelf. Althans, er moet een klik zijn. En dan nog pakt het wel eens raar uit. De chauffeur van toenmalig minister Ed Nijpels was zo’n gesoigneerde, grijze heer dat buitenlands bezoek die wel eens aanzag voor minister. “Dan kreeg hij eerst een hand en moest Nijpels daarna snel zeggen dat híj de minister was.”

Wat op de achtergrond ook al speelt: de strijd om de werkkamers. De afzwaaiende ministers lieten de afgelopen dagen hun persoonlijke spullen afvoeren. Zo liep de kamerheer op het ministerie van Justitie en Veiligheid afgelopen week met een Kuifjeraket van vertrekkend minister Ferd Grapperhaus door de gang. Alle persoonlijke eigendommen worden ingepakt en thuisbezorgd.

Nieuwe werkkamer voor Hugo

Hugo de Jonge treft juist een geheel nieuwe werkkamer aan. Als minister van de nieuwe post Volkshuisvesting krijgt hij een nieuwe ruimte in de toren van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Die kamer (mét privébadkamer) werd de afgelopen maanden alvast gebouwd.

Zo moet er op nog een ander ministerie geschoven worden, want de behuizing van Economische Zaken en Klimaat is eigenlijk te krap. Op de ‘ministersgang’ was zo weinig ruimte, dat Dilan Yesilgöz er de vorige kabinetsperiode als Klimaatminister in een vergaderzaaltje gezet moest worden. Nu wordt er een extra gang opgekalefaterd voor de bewindslieden die Landbouw doen, want die huizen er ook.

Ingrepen

Het zijn kleinere, goedkopere ingrepen dan vijf jaar geleden werden gedaan. Toen wilde het nieuwe kabinet per se de naam van het ministerie van Veiligheid en Justitie veranderen in Justitie en Veiligheid. Kosten: ruim 2 miljoen euro.

Het heroprichten van het ministerie van Landbouw – eerder deel van Economische Zaken – kostte destijds nog eens 26,3 miljoen euro. Dat soort ingrepen wilde premier Rutte ditmaal niet.

Vechten om populaire taken

De laatste horde naar de bordesscène werd zaterdag genomen, tijdens het zogeheten constituerend beraad. Daar bepaalden de nieuwe ministers onderling wat hun takenpakket precies is. Bijvoorbeeld: valt de rechtspraak onder de minister van Justitie of onder de minister voor Rechtsbescherming? Er kwamen verder vragen op tafel als: hoe gaan we de ministerraad praktisch doen? Hoewel er altijd geruchten zijn geweest dat er stevig wordt gevochten om populaire taken, bezwoer Gerrit Zalm dat het allemaal wel meevalt. In zijn boek schreef hij dat het belangrijkste besluit van toenmalig premier Wim Kok in 1994 was, dat er in de ministerraad gerookt mocht blijven worden. ‘Met mate’.

Maandag volgt dan de formele start van de ministerschappen, als de koning de kandidaten beëdigt. De bordesfoto – waarbij minister Sigrid Kaag (D66) van Financiën zal ontbreken omdat ze positief testte op corona – is het échte begin, het moment voor de eeuwigheid. De dresscode van dat moment is ook geprotocolleerd, overigens.

Opvallend genoeg dragen de mannelijke bewindspersonen bij de benoeming door de koning in het paleis het formelere jacquet. Maar voor buiten, op het bordes, kleden ze zich om in een gewoon donker pak. De reden daarvoor is dat het jacquet in 1971 in de ban ging. Toenmalig koningin Juliana wilde niet op de foto ‘met een stelletje begrafenisondernemers’.

Krabbel van oude en nieuwe ministers

Het spannendste moment van de dag vindt misschien wel kort daarna plaats, op de ministeries, als er een formele overdracht van macht plaatsvindt. De oude ministers en de nieuwe zetten een krabbel op de documenten, maar vooral: ze praten nog even onder vier ogen. “Daar horen ze pas echt of er nog lijken in de kast zitten,” aldus een hoge ambtenaar.

Daarna wisselen de minister en staatssecretaris van hetzelfde ministerie soms nog taken uit. In Rutte II ruilde minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken, PvdA) nog met partijgenoot staatssecretaris Jetta Klijnsma. “Hij wilde integratie van haar, zij kreeg pensioenen van hem.”

LPF had een hitlist met ambtenaren

Na die gesprekken beginnen de hoogste ambtenaren van de ministeries, de secretarissen-generaal, met hun briefings. Heel soms gaat het daar mis. Zo maakte Roel Bekker, hoogste ambtenaar op Volksgezondheid, mee dat LPF-minister Eduard Bomhoff meteen de oorlog verklaarde. Bomhoff weigerde met een bepaalde topambtenaar samen te werken, omdat die kritiek had gehad op het regeerakkoord waarin te weinig geld werd uitgetrokken voor de zorg. Bekker: “Ik zei: dan hebben we toch een probleem.” Zelfs premier Jan Peter Balkenende belde Bekker voor opheldering. Bekker ontdekte later dat de LPF een ‘hitlist’ had van ambtenaren van wie de partij af wilde. “Ik stond bovenaan.” Wonderwel werd het daarna nog wel ‘werkbaar’, aldus Bekker.

Want eigenlijk is er na die eerste momenten nergens meer tijd voor, zegt een ingewijde. “Het gaat van stafvergadering naar debat, van interview naar vergadering. Alles is back to back ingepland.” Ofwel: “Ze zullen kapot zijn aan het einde van de eerste week.”

Meer over