PlusAchtergrond

Nieuw onderzoek naar Janssenvaccin: ‘Tweede prik is niet te vermijden’

Nieuw onderzoek zaait twijfel over de werkzaamheid van het Janssen-vaccin tegen de deltavariant. Janssen beschermt minder goed dan Pfizer en Moderna, aldus de studie. Hebben ten minste 750.000 Nederlanders dit jaar een tweede prik nodig?

Janssen is het enige vaccin dat uit één prik bestaat, maar het biedt onvoldoende bescherming tegen infectie met de deltavariant.  Beeld Getty Images/iStockphoto
Janssen is het enige vaccin dat uit één prik bestaat, maar het biedt onvoldoende bescherming tegen infectie met de deltavariant.Beeld Getty Images/iStockphoto

Wat zegt het nieuwe onderzoek?

Dat het raadzaam is om na een prik met Janssen een tweede te nemen, bij voorkeur een prik met het mRNA-vaccin van Pfizer of Moderna. Alleen Janssen wekt te weinig neutraliserende antistoffen op om een besmetting met de deltavariant te voorkomen, aldus het Amerikaanse onderzoek.

De studie vergeleek het bloed van 17 mensen na vaccinatie met twee mRNA-shots met het bloed van 10 mensen die één prik Janssen kregen. Door de lagere hoeveelheid neutraliserende antistoffen drie maanden na vaccinatie is de kans op een infectie met de deltavariant bij Janssen veel groter, is de conclusie.

Janssen is het enige vaccin dat uit één prik bestaat, maar het biedt onvoldoende bescherming tegen infectie met de deltavariant. Wel lijkt het in staat ernstige ziekte te voorkomen, aldus de studie.

Wat is de kritiek op de studie?

“Het gaat om laboratoriumonderzoek, niet om echte mensen,” zegt Hugo van der Kuy, hoofdapotheker van het Erasmus MC. “Een lagere hoeveelheid neutraliserende antistoffen wil niet vanzelfsprekend zeggen dat iemand na vaccinatie geïnfecteerd raakt en ziek wordt. Dat moet in het echt blijken. Naar mijn idee is de studie daarom een storm in een glas water.”

Van der Kuy heeft nog meer argumenten: de studie staat op een pre-print server en is nog niet kritisch beoordeeld door vakgenoten. Bovendien wijst hij op onderzoek van 14 juli uit The New England Journal of Medicine, weliswaar uitgevoerd door Janssen zelf, dat stelt dat één prik wel voldoende neutraliserende antistoffen opwekt.

Volgens een andere studie beschermt Janssen bij de deltavariant ook 85 procent tegen ernstige ziekte, ziekenhuisopname of overlijden. Dat is minder dan twee shots met Pfizer (96 procent) of AstraZeneca (92 procent), zoals een Engelse studie toonde, maar toch nog zeer hoog, aldus Van der Kuy. “Als ik minister Hugo de Jonge was, zou ik op dit moment niet besluiten om de ruim 750.000 Nederlanders die met Janssen zijn gevaccineerd een tweede prik te geven.”

Zijn er ook argumenten om dat wel te doen?

“Jazeker,” zegt emeritus-hoogleraar vaccinologie Ben van der Zeijst (LUMC). Al voor de opkomst van de deltavariant bleek Janssen met een bescherming van 66 procent minder effectief tegen milde ziekte dan bijvoorbeeld Pfizer (95 procent). “Dit recente onderzoek sluit daarbij aan,” aldus Van der Zeijst.

“Na een prik met Janssen ben je gewoon gevoeliger om toch geïnfecteerd te raken. Dat vergroot de kans om het virus over te dragen. Als je de verspreiding klein wil houden, moet je het aantal besmettelijke mensen zo laag mogelijk houden. Daarom denk ik dat een tweede prik na Janssen op den duur onvermijdelijk is. In mijn optiek is de werking van één prik Janssen vergelijkbaar met één prik AstraZeneca. Maar van AstraZeneca heb je er niet voor niets twee nodig.”

Van der Zeijst erkent wel dat het verschil tussen Janssen en die andere vaccins wat betreft het voorkomen van ernstige ziekte klein is. In de Verenigde Staten, waar 13 miljoen mensen een prik met Janssen kregen, bestaan de covid-patiënten in ziekenhuizen dan ook voor 99 procent uit niet-gevaccineerden.

Wat gaat Nederland doen met het Janssen-vaccin?

Niets, vooralsnog. Het ministerie heeft op 17 juni een advies gevraagd aan de Gezondheidsraad over de het toedienen van een ‘booster’ vaccin; een extra dosis. Die vraag gaat niet alleen over Janssen, maar over alle vaccins. “Maar het ontbreekt op dit moment nog aan onderzoeksgegevens om een wetenschappelijk onderbouwd advies te geven,” aldus een voorlichter van de Gezondheidsraad.

Hoofdapotheker Van der Kuy (Erasmus MC) is echter hard aan het werk om de onderzoeksgegevens voor zo’n wetenschappelijk onderbouwd advies te verstrekken. Hij leidt een onafhankelijke studie onder 432 personen naar de vaccineffectiviteit van Janssen in combinatie met andere vaccins.

De studie creëert vier vaccinatiegroepen: één shot Janssen, twee shots Janssen, Janssen-Pfizer en Janssen-Moderna. “Voor zover bekend is dit de enige studie ter wereld die deze vaccincombinaties onderzoekt,” aldus Van der Kuy. “Half oktober verwacht ik antwoorden.” Vermoedelijk baseert de Gezondheidsraad zich op de studie van Van der Kuy, die samenwerkt met teams van het Amsterdam UMC, LUMC (Leiden) en UMC Groningen.

Wat gebeurt er tot oktober?

Volgens de planning krijgen nog 250.000 Nederlanders voor half augustus een Janssen-prik. De aanhoudende onrust zal de populariteit echter geen goed doen, zo is eerder gebleken bij gedoe om AstraZeneca.

Janssen is ook al in verband gebracht met ernstige, maar zeer, zeer zeldzame bijwerkingen als veneuze trombose en het Guillain-Barré-syndroom; een zenuwaandoening als gevolg van een onbedoelde reactie van het immuunsysteem die tot – vaak tijdelijke – spierverlamming kan leiden.

“Janssen is een goed vaccin,” benadrukt Van der Kuy. Van der Zeijst beaamt dit, maar voegt eraan toe: “Ik kan me voorstellen dat het Janssen-vaccin mensen een wat onbehaaglijk gevoel geeft.”

Wie al één prik met Janssen heeft gehad, maar ‘stiekem’ toch een tweede met een mRNA vaccin wil, lijkt een afspraak bij de GGD te kunnen maken, zo leert één poging. Een twintiger die de al gezette prik met Janssen, verzweeg bij het online afsprakenbureau, werd door het systeem herkend en kreeg het deksel op de neus. Bellen leverde wel een afspraak op voor een prik met Pfizer in augustus, ook al kon de medewerker zien dat de vrouw in kwestie al Janssen had gehad.

Dat is in strijd met het beleid van VWS. Een woordvoerder zegt: “Als iemand in eerste instantie bij de GGD is gevaccineerd met Janssen, zou deze persoon geen tweede vaccinatie moeten kunnen krijgen. Daar wordt op gecontroleerd.”

Meer over