PlusAchtergrond

Nederland crisisland: waarom de crisisaanpak niet meer werkt

De opvang loopt zó vast, dat bij het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel regelmatig asielzoekers buiten slapen omdat er binnen geen ruimte meer is. Beeld Jilmer Postma/ANP
De opvang loopt zó vast, dat bij het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel regelmatig asielzoekers buiten slapen omdat er binnen geen ruimte meer is.Beeld Jilmer Postma/ANP

Nederland wordt geconfronteerd met een recordaantal crises tegelijkertijd. Hoe kwamen we daar eerder uit? ‘Een crisis is verworden tot een test van solidariteit. Die is niet meer vanzelfsprekend.’

Hanneke Keultjes en Tobias den Hartog

Nederland werd verrast door de Watersnoodramp van 1953. Aan de dodelijke gevolgen van het wassende water kon niets meer worden gedaan, wel was er een enorme solidariteit met de slachtoffers en met Zeeland. En om een nieuwe ramp te voorkomen werd een ‘wereldwonder’ gebouwd: de Deltawerken.

“Nederland zette zich collectief in om zoiets nooit meer te laten gebeuren,” zegt ‘crisisprofessor’ Arjen Boin, verbonden aan de Universiteit Leiden. Nu zijn veel minder mensen daartoe bereid. “Crises zijn verworden tot een test van solidariteit. Die is niet meer vanzelfsprekend.” Vroeger, zegt Boin, kon een kabinet bij een niet te voorspellen crisis bijna automatisch rekenen op de grote steun van politiek, burgers en de media. “Maar dat is nu vanaf het begin al per definitie uitgesloten. Dat vind ik buitengewoon verontrustend.”

Gepolitiseerd

Die tendens zag je al bij de coronacrisis. Eerst was er nog veel saamhorigheid, alleen samen krijgen we corona onder controle. Maar dat gevoel is gaandeweg ‘helemaal kwijtgeraakt’. Boin: “Alles wordt gepolitiseerd. Dat sijpelt ook door in andere crises: de antivaxers zie je nu weer terug bij de boerenprotesten.”

Ronald Kroeze, directeur van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis, ziet nu heel veel crises, en tegelijkertijd. “Wat ik wel opvallend vind: ook het kabinet presenteert de crises zelf als crises. Alsof er een reeks problemen is die zó enorm is en zó ingewikkeld. Terwijl je zou zeggen: dat klopt, wellicht, maar de politiek is er juist om die op te lossen.”

Boin vindt ook dat de overheid daar zélf een rol bij heeft gespeeld, met de toeslagenaffaire en de aardbevingenproblematiek in Groningen. “Als je meerdere crises hebt die heel lang duren, creëren die het beeld van bestuurlijk onvermogen: ze kunnen het blijkbaar niet aan.” En als mensen dan weinig vorderingen zien, leiden alle wegen naar Den Haag. “Dan zeggen we: daar gaat het niet goed.”

Enorme tentakels

Als voorbeeld noemt hij de asielcrisis, die ‘jarenlang is ontkend’. “En dat kon ook, zeker als je het probleem wegstopt in een uithoek van het land,” zegt hij, verwijzend naar het Groningse Ter Apel. Totdat blijkt dat het uit de hand is gelopen. “Dan heeft het enorme tentakels gekregen, ga het dan nog maar eens oplossen.”

Bij de vluchtelingenstroom uit Oekraïne was er brede bereidheid bij gemeenten om opvang te regelen – die oorlog diende zich ineens aan, dus was er begrip: samen de schouders eronder – maar bij een asielcrisis die het kabinet jarenlang naliet op te lossen, is de solidariteit zoek. “Dat is alsof iemand jarenlang al zijn geld vergokt in het casino en dan vraagt of jij alles voor hem gaat betalen.”

Dit soort problemen, zegt Kroeze, los je niet op met één druk op de knop. Ze vergen tijd en een lange adem. “Politici moeten de knopen ontwarren, en ook beseffen: het woningtekort of een asielcrisis los je niet voor altijd op. Het zijn terugkerende problemen. Ook in de jaren zeventig hadden we woningtekort. Ook daar zijn we uitgekomen.”

Crisismanagement

Het is een kleine geruststelling: elke crisis gaat uiteindelijk weer over. “Maar niet omdat je niks doet,” waarschuwt Boin. Een crisis die goed wordt gemanaged, zegt de hoogleraar publieke instituties, gaat sneller weg als een slecht gemanagede crisis.

Maar of het gekozen crisisbeleid goed of slecht was, is achteraf heel moeilijk te evalueren. “Dat ligt maar net aan wie je het vraagt. Deskundigen zijn er bijvoorbeeld nog niet over uit of de financiële crisis van 2008 door overheidsingrijpen nou korter heeft geduurd of niet.”

Ook kunnen na een crisis die aanvankelijk best goed lijkt te zijn afgewikkeld, jaren later alsnog allerlei gebreken aan het licht komen. “Toen er in 1999 een parlementaire enquête werd gedaan naar de Bijlmerramp van 1992, is kabinet-Kok II er nog bijna op afgetreden.”

Het heeft ook met beleving te maken, en die is vaak subjectief. De oorlog in Oekraïne is alleen maar erger geworden, maar haalt niet meer elke dag de Nederlandse voorpagina’s. En corona is nog altijd een pandemie, maar wordt door de meerderheid van de Nederlanders niet meer als acute crisis gezien.

Maar in die coronacrisis is er misschien wel iets stukgegaan, zegt Boin. “Bij een crisis gaat het kabinet normaal gesproken heel snel met de juiste mensen om tafel.” Supercharged polderen, noemt hij dat. “Maar nu ontbreekt het krediet dat vanzelfsprekend was. Als je dat vertrouwen niet hebt, heb je twee keuzes: met de harde hand eroverheen of meebuigen met het riet.”

Gezag ondergraven

Bij corona koos het kabinet voor optie 1: het wilde ondanks felle tegenstand 3G (gevaccineerd, getest of genezen) of 2G (gevaccineerd of genezen) invoeren. Nu, met de stikstofcrisis, wordt juist weer meebewogen. Dat is opportunistisch, vindt Boin. “Daarmee ondergraaf je ook weer het eigen gezag.”

De manier waarop Nederland crises te lijf ging, was altijd redelijk succesvol. “We hadden het idee: dit kunnen we heel goed. Nu zijn we op het punt gekomen: deze manier werkt niet meer. Maar we zien geen creativiteit in het bedenken van nieuwe manieren. Het maakt een beetje een hopeloze indruk.”

Toen Kroeze vorige week alle profielen over Rutte las, die nu de langstzittende premier is, dacht hij terug aan de nadagen van Lubbers. “Zo kritisch als ze toen over Lubbers waren, las ik nu ook over Rutte. Al die twijfel over of hij nog wel de juiste man is. Ja, dan ben je eigenlijk al weg.” Terwijl hij nu ‘de toon zou moeten zetten’ volgens de parlementair historicus. “Dat wil niet zeggen dat hem dat niet gaat lukken, maar het zal meer vergen om de burger voor zich te winnen.”