Pieter Elbers in Hangar 12 voor de 'Hyacinth', een van de nieuwste Dreamliners van KLM.

PlusInterview

KLM-topman Pieter Elbers: ‘We hebben alles gedaan dat van ons is gevraagd. En krimp is onze beloning?’

Pieter Elbers in Hangar 12 voor de 'Hyacinth', een van de nieuwste Dreamliners van KLM.Beeld Marc Driessen

Pieter Elbers is aan zijn laatste dagen bij KLM bezig, de maatschappij die hij de afgelopen acht jaar leidde. Zijn vertrek komt op een pikant moment nu de toekomst van KLM en de Nederlandse luchtvaart van alle kanten onder vuur ligt. ‘Waar willen we met onze samenleving en economie naar toe?’

Herman Stil

“Hé Pieter,” wordt er van de overkant geroepen. “Bedankt voor alles, hè?” Twee KLM’ers van de onderhoudsafdeling hebben geamuseerd staan kijken naar een fotosessie met hun topman op Schiphol Oost, de plek waar KLM haar vliegtuigen onderhoudt.

Dat er weinig distantie tussen topman en werkvloer bestaat, bleek even eerder al in Hangar 12, als Elbers onaangekondigd de schaftruimte binnenloopt. “Zegt iemand tegen me: je belt me maar als je me nodig hebt in India. Dat vind ik mooi.”

Pieter Elbers is bezig aan zijn laatste dagen bij de luchtvaartmaatschappij. Na dertig jaar KLM moet hij vertrekken bij de maatschappij die hij de afgelopen acht jaar leidde. Elbers gaat in India de piepjonge budgetmaatschappij Indigo leiden.

De 52-jarige Almeerder is er niet de man naar om teleurgesteld, laat staan rancuneus te zijn over zijn door de commissarissen van KLM besloten vertrek. “In goed overleg,” vult Elbers aan. “Dingen gaan zoals ze gaan. Je discussieert erover, vervolgens valt een besluit en dan ga je verder. Ik ben niet van het eindeloos terugkijken en afwegen.”

Iets van teleurstelling sijpelt later door. “Ik voel me heel erg thuis bij KLM. Het herstel na corona is nog niet helemaal klaar. De klus is nog niet af. Maar ja, een klus is in de luchtvaart eigenlijk nooit af.”

Nooit af

‘Nooit af’ lijkt een understatement. Elbers’ afscheid komt op het moment dat KLM zich heeft ontworsteld aan de enorme klappen van de coronacrisis. Maar ook op het moment dat Schiphol vastloopt in personeelstekorten en het kabinet het aantal vluchten op Schiphol de komende vijf jaar 12 procent laat krimpen.

“De problemen op Schiphol – personeelstekorten bij de beveiliging, lange rijen, vertragingen en annuleringen – zijn vervelend,” zegt Elbers. “Heel erg vervelend. Maar Schiphol kan ze oplossen. Dat kost alleen tijd.”

“Krimp is structureel. Dat is veel erger. Dit is een fundamenteel politiek besluit dat voor KLM dramatisch zal uitvallen. Het raakt ons bedrijfsmodel en onze bedrijfsvoering. We moeten diep in ons netwerk ingrijpen. En dat juist na een periode dat de overheid heel erg in ons heeft geïnvesteerd, zowel financieel als beleidsmatig.”

Had u zo’n omslag van de politiek verwacht?

“Nee. Ik begrijp dit niet. Die omslag is veel groter dan alleen een plan voor de luchtvaart. Dit raakt de toekomst van ons land. Waar willen we met onze samenleving naartoe? Waar is samenhang met alle andere ambities van de politiek?”

“Hoe willen we ons geld verdienen als een economische motor niet langer Schiphol, luchtvaart en bereikbaarheid is? Door een kennisland te zijn? In Hoofddorp staat de grootste luchtvaartopleiding van Europa. Waar gaan die jongeren straks werken? Welk toekomstperspectief geven we hen?”

“En hoe halen we al die kenniswerkers die voor zo’n kenniseconomie nodig zijn naar ons land? Welke boodschap geven we aan het buitenland als we zeggen: we willen die verbindingen niet meer? Bereikbaarheid is een van de weinige factoren waarmee Nederland zich nog onderscheidt.”

Dat KLM-netwerk draaide ook goed in de jaren dat er op Schiphol 12 procent minder vluchten waren.

““De wereld heeft sindsdien niet stilgestaan. Je kan niet terug in de geschiedenis. Destijds was veel minder behoefte aan verbindingen met China of Oost-Europa. Toen was de concurrentie van luchtvaartmaatschappijen uit het Midden-Oosten veel kleiner. We kunnen niet op postzegelperspectief doen alsof we in Nederland even de klok terugzetten en de rest van de wereld wel volgt.”

“Natuurlijk moeten we verduurzamen. Ik heb drie kinderen, ik wil ook dat ze in een gezonde wereld opgroeien. Maar we moeten wel een samenleving houden waarin mensen aan het werk kunnen. Het is vergelijkbaar met wat er nu met de boeren gebeurt. Dat gaat me net zo aan het hart. Die mensen hebben forse investeringen gedaan om hun boerderijen te verduurzamen, werken zich een slag in de rondte en krijgen nu te horen dat het allemaal minder moet.”

“Dat is rondom Schiphol niet anders. Alle activiteiten, bedrijven, werkgelegenheid en bewoners in deze regio hangen met elkaar samen. We hebben nu een sterke, welvarende samenleving. Die moeten we wel in stand zien te houden. Nu is er krapte op de arbeidsmarkt, over vijf jaar wellicht niet meer. Dan ben je blij als er een banenmotor is als de luchtvaart.”

In de tang

KLM zit in de tang bij de overheid, vanwege de coronaleningen en de bijbehorende voorwaarden waarop strikt toezicht wordt gehouden door een ‘staatsagent’. Die concludeerde deze week opnieuw dat de maatschappij een drastische koerswijziging moet maken. Donderdag schreven ministers Sigrid Kaag (Financiën) en Mark Harbers (Infrastructuur) aan de Kamer dat KLM zich ook na het aflossen van die coronasteun houdt aan de afspraken over financiën, duurzaamheid en leefbaarheid.

KLM verhoogde onlangs de lonen, terwijl dat volgens de afspraken uit 2020 niet mag. Zet u daarmee niet de relatie met de overheid scherp.

“Op het moment dat op Schiphol al die personeelstekorten spelen moeten we als KLM relevant blijven op de arbeidsmarkt. Je kunt niet verwachten dat wij mensen die we keihard nodig hebben voor ons herstel, minder betalen dan in de rest van de economie. Onze KLM medewerkers hebben, net als de rest van Nederland te maken met enorme inflatie en daar moeten we wat mee.”

“Door de bril van 2020 en de coronacrisis kijken naar de situatie in 2022 is niet zo behulpzaam,” zegt Elbers. “Ik ben oprecht dankbaar voor die leningen. We zaten destijds in een situatie dat we per dag 10 miljoen euro verlies maakten. We hadden die steun gewoon nodig.”

“KLM moet zo snel mogelijk af van de onjuiste discussie dat we op belastinggeld draaien, van de forse rente, maar vooral van de bijbehorende voorwaarden die ons beperken in het herstel. We mogen onze lonen niet eens verhogen, terwijl er een personeelscrisis op Schiphol en een torenhoge inflatie is. Daarom hebben we nu twee derde afgelost en volgt de rest binnenkort.”

De staatsagent en het kabinet zeggen: ook daarna moet het roer om. In feite wordt nu afgebroken wat u heeft opgebouwd.

“Het roer om naar wat? Op basis waarvan? Zulke ingrepen gaan totaal tegen de afspraken in. De staatsagent is aangesteld om toe te zien op naleving van de leningvoorwaarden. We hebben de bezuinigingsdoelen gehaald. En dan komen er steeds rapporten waar in staat: dit is niet goed, dat moet anders.”

“Zo kan je geen bedrijf aansturen. Zo kan je niet al die overheidssteun verantwoorden. Wat ik niet begrijp, is dat er beleid wordt gemaakt op basis van rapporten vol onjuistheden, opvattingen over ons businessmodel en over de omvang van de maatschappij? Iedereen heeft zijn rol: de politiek, het bedrijfsleven, wij als bestuur. Maar laten we niet bij elkaar op de stoel gaan zitten.”

“Het personeel heeft fors loon ingeleverd. In die eerste coronaperiode besefte iedereen dat zulke offers nodig waren. Vervolgens hebben 25.000 KLM’ers achttien maanden in onzekerheid gezeten over hun baan. Keihard gewerkt, ook omdat er zesduizend moesten vertrekken.”

“Ik voel me verantwoordelijk voor het moreel bij de KLM-troepen. Dit hakt er na twee jaar crisis in bij mij en bij al die mensen die er voor zorgen dat dit bedrijf van belang blijft voor Nederland. Die hebben alles gedaan en ingeleverd wat er moest gebeuren en dit is hun beloning?

Toen u in 2014 als topman begon, gingen ook berichten over het voortbestaan van KLM rond. Vijf jaar later bij het honderdjarig bestaan was u topman van een van de succesvolste maatschappijen in Europa.

“Krantenkoppen als: ‘Haalt KLM de 100 wel!’ We zaten toen in een moeilijke situatie. Maar daardoor was ook toen bij iedereen genoeg motivatie om het allemaal op te lossen. Ook dat was lastig en ingewikkeld. Mensen moeten eruit, ander werk doen. Ik heb toen nooit getwijfeld of het wel zou lukken, de vraag was: hóe gaat het lukken. Daar was ik van overtuigd. En het is gelukt.”

Het is ook een periode van regelmatig geruzie met Air France-KLM over autonomie van KLM binnen de groep.

“KLM is niet zelfstandig maar ik heb, binnen de mogelijkheden die Air France-KLM bood, altijd het bedrijfsbelang van KLM als uitgangspunt genomen. Dat is ook mijn verantwoordelijkheid. Ik heb daar nadrukkelijk een ideaalbeeld bij: ook als onderdeel van een groter geheel moet je de activiteiten van een bedrijf zo integraal mogelijk aansturen. Anders verlies je snelheid en slagkracht. Zeker bij een bedrijf met de omvang van KLM< de derde private werkgever van Nederland.”

“Kijk hoe snel we in de coronacrisis ons netwerk hebben aangepast en hoe snel we nu weer kunnen opschalen. Dat komt omdat onze mensen heel dicht bij het werk, bij elkaar en bij het management staan.”

“Vóór covid hebben we een enorme bijdrage aan de winst van de groep geleverd. Nu dragen we bij aan het herstel. Die zelfstandige rol werkt dus. Ik ben tegelijkertijd heel erg overtuigd dat het goed is dat we onderdeel zijn van Air France-KLM.”

U heeft een aantal malen best hard ingegrepen in het bedrijf. Vervolgens stonden in 2019 duizend medewerkers op de stoep toen uw herbenoeming bij KLM spaak dreigde te lopen.

“Je kunt nog zo tegenover elkaar staan, ons gemeenschappelijk belang is altijd het bedrijf geweest. We hebben met elkaar heel moeilijke dingen moeten doen. Ik heb er bij gestaan toen we in coronatijd afscheid moesten nemen van duizenden mensen. Dan zie je mensen hun KLM-spulletjes inleveren, hun uniform. Iedere dag liep er ervaring, loyaliteit en inzet het bedrijf uit. Dat was ook voor mij het absolute dieptepunt.”

Op het platform van Schiphol-Oost loopt Elbers naar de Orange Pride, de Boeing 777 die deels in KLM-blauw, deels in Olympisch oranje is geschilderd. Even een afscheidsfoto maken met chauffeur Carlo die hem al die jaren heeft rondgereden. En een extra plaatje vanwege de KLM-blauwe das, die bij nadere inspectie ook de Griekse vlag verbergt. Elbers: “Gekregen van een goede vriend uit Griekenland voor mijn afscheid.”

“Ik heb in Italië gezeten voor KLM, in Japan en daar tussendoor Griekenland, waar ik verantwoordelijk was voor 15 landen, tot Syrië en Kazachstan toe. Ik ben in mijn carrière bij KLM op vrijwel al onze bestemmingen geweest maar ik heb uit die paar jaar in Griekenland een enorme liefde voor dat land overgehouden.”

En nu naar Delhi, om de Indiase luchtvaartmaatschappij Indigo te leiden. Moest de volgende job in de luchtvaart zijn en met huiskleur blauw?

“Zodra in januari duidelijk was dat ik bij KLM zou vertrekken ben ik van verschillende kanten benaderd, binnen en buiten de luchtvaart. Ik ben 52 en vind niet dat ik al klaar ben. Indigo is een heel bewuste keuze. Ik ga van een maatschappij met nul binnenlandse vluchten naar eentje met 70. Het is een indrukwekkend bedrijf met inmiddels 275 vliegtuigen. en grote ambities voor de toekomst in een deel van wereld waar de luchtvaart zich enorm ontwikkeld.”

“En de luchtvaart? Ik kom niet uit een luchtvaartfamilie. Ik had voor ik bij KLM ging werken één keer gevlogen, met Transavia naar Turkije. Ik herinner me nog dat ik na mijn HBO Logistiek en de dienstplicht op sollicitatie ging bij KLM. Nog op Schiphol in een kantoortje bij het platform. Er reden tankwagens voorbij, vliegtuigen staken over. Ik was meteen verkocht. En dat ben ik nog.”

Meer over