Plus

Justitie begonnen aan opsommen bewijs neerhalen van MH17

null Beeld AP
Beeld AP

Tijdens het onderzoek naar het neerstorten van vlucht MH17 was er sprake van ‘veel desinformatie’. Dat heeft onder meer het rouwproces van de nabestaanden bemoeilijkt, stelt justitie in haar requisitoir, waarin ze al het bewijs rondom het neerhalen van het vliegtuig op een rij zet.

Cyril Rosman en Tonny van der Mee

“Het is belangrijk waarheid en leugen te onderscheiden,” stelde officier van justitie Thijs Berger maandagmorgen tijdens de hervatting van het proces in de rechtbank Schiphol. “Een wereld die geen moeite doet de waarheid te achterhalen, verklaart zijn burgers vogelvrij.”

Justitie begon maandag aan haar requisitoir. Aan het einde daarvan, woensdag, volgen de strafeisen tegen de vier verdachten: de Russen Igor Girkin, Sergej Doebinski en Oleg Poelatov en de Oekraïner Leonid Chartsjenko. Hen wordt het opzettelijk neerhalen van een vliegtuig en de moord op 298 mensen ten laste gelegd. De maximumstraf daarvoor is levenslang, maar het is niet zeker dat het Openbaar Ministerie die straf ook zal eisen.

Volgens Justitie is MH17 boven Oost-Oekraïne neergeschoten met een Buk-raket, afkomstig van het Russische leger. De vier mannen ontkennen hun betrokkenheid. Ook Rusland ontkent iets te maken te hebben met het neerschieten van het toestel. De Russen brachten verschillende andere scenario’s voor de crash naar buiten. Die zijn door het OM al eerder als desinformatie aangeduid.

“De inzittenden van MH17 maakten geen schijn van kans, hun familieleden zagen de vlucht op flighttracker verdwijnen. De separatisten waren blij, zij dachten een vijandelijk toestel te hebben neergehaald,” stelde Berger vast. “De inzittenden zijn slachtoffer geworden van een strijd die Oekraïne tot op de dag van vandaag verscheurt.”

Afgeluisterde gesprekken

Maandag gaat het Openbaar Ministerie onder meer verder in op de afgeluisterde telefoongesprekken van de vier verdachten op de dagen rond het neerhalen van MH17 op 17 juli 2014. Daarin wordt, volgens justitie, gesproken over het vervoer van de Buk-raket die uiteindelijk het vliegtuig zou treffen. “Vannacht komt er een Buk. Dan zijn alle problemen opgelost,” zegt verdachte Doebinski in zo’n afgeluisterd telefoongesprek.

Die Buk-installatie is volgens het Openbaar Ministerie afkomstig van de 53ste luchtafweerbrigade uit de Russische stad Koersk. Het OM riep in september nog ‘Russische militairen die meer weten op, om informatie, zoals foto’s, video’s, e-mails en officiële documenten, te delen’. De onderzoekers willen zo meer zicht krijgen op de bemanning van de Buk-installatie.

De vier mannen die nu terechtstaan zijn niet degenen die op de knop van de afvuurinstallatie hebben gedrukt. Zij maakten wel onderdeel uit van de ‘chain of command’ in het door pro-Russische rebellen beheerste Oost-Oekraïne. Ze zouden betrokken zijn geweest bij het binnenhalen, verplaatsen en weer terugbrengen van de Buk-raketinstallatie van het Russische leger.

De neus van de neergehaalde Boeing, terug in elkaar gezet uit gevonden wrakstukken. Beeld Vitaly Chugin/TASS
De neus van de neergehaalde Boeing, terug in elkaar gezet uit gevonden wrakstukken.Beeld Vitaly Chugin/TASS

Explosie nabootsen

In de tientallen zittingen die al zijn gehouden in de zaak, kwam het meeste van dat bewijs al eens voorbij: afgeluisterde gesprekken van de verdachten, foto’s en videobeelden van de Buk-raketinstallatie waarmee het vliegtuig zou zijn neergeschoten, getuigenverklaringen en onderzoek aan het wrak van de Boeing zelf. Het onderzoeksteam liet zelfs in afgelegen gebied in Oekraïne de explosie van een Buk-raket overdoen op grote metalen platen om zo te beoordelen of de schade aan het vliegtuig overeenkwam.

“Al die blokjes worden de komende dagen samengebracht in één verhaal. Wat is er gebeurd, waarom is het strafbaar en waarom zijn de verdachten strafbaar?” zegt Marieke de Hoon, universitair docent internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Zij volgt het MH17-proces op de voet.

Beelden van een dashcam met daarop – volgens het OM – bewijs dat de bewuste Buk-installatie in het rebellengebied was (rechts de locatie). Beeld OM
Beelden van een dashcam met daarop – volgens het OM – bewijs dat de bewuste Buk-installatie in het rebellengebied was (rechts de locatie).Beeld OM

Vergissing

Volgens het OM schoot die installatie op 17 juli 2014 de raket af die vlucht MH17 trof. Waarom dat gebeurde, weet het OM niet, het meest waarschijnlijke scenario is een vergissing. De rebellen dachten een vliegtuig van het Oekraïense leger neer te kunnen halen.

Zelf zeggen de vier verdachten onschuldig te zijn, ze zijn ook nog nooit komen opdagen in de rechtbank en slechts een van hen (Poelatov) laat zich vertegenwoordigen door Nederlandse advocaten. Hij stelde in een videoverklaring dat de beschuldigingen ‘verachtelijk’ zijn. “Ik heb niet om zo’n raket gevraagd, ik heb er geen besteld, ik heb er geen vervoerd, ik heb niemand gevraagd er een te leveren.”

Rusland levert de verdachten niet uit. Het land ontkent sowieso al sinds de dag van de crash enige betrokkenheid en bracht de afgelopen jaren meerdere ‘alternatieve scenario’s’ naar buiten: het zou geen Russische maar een Oekraïense Buk-raket zijn geweest, het toestel zou door een Oekraïens gevechtsvliegtuig zijn neergeschoten. Scenario's die stuk voor stuk door het internationale onderzoeksteam werden weerlegd.

Bart en Jeanne Hornikx bij de rechtbank nadat ze gebruik hebben gemaakt van hun spreekrecht. Ze verloren hun dochter Astrid en schoonzoon Bart Lambregts. Beeld DPG Media
Bart en Jeanne Hornikx bij de rechtbank nadat ze gebruik hebben gemaakt van hun spreekrecht. Ze verloren hun dochter Astrid en schoonzoon Bart Lambregts.Beeld DPG Media

Sint-juttemis

“Het ontkennen van de verdachten en de enorme hoeveelheid desinformatie die door Rusland naar buiten is gebracht, maken het nog zwaarder voor de nabestaanden. Dat doet hen zoveel pijn,” stelt De Hoon, “daarom is het van belang dat er een gedegen juridisch proces is, waarin de feiten gewoon op een rij staan. En waarin, als het tot een veroordeling komt, de rechtbank erkent wat hen is aangedaan, ook al blijven de verdachten en Rusland het ontkennen.”

Welke straf het Openbaar Ministerie tegen de vier mannen gaat eisen, laat zich lastig voorspellen. De maximale straf voor zowel moord als het laten verongelukken van een vliegtuig is levenslang. De Hoon: “Het OM beargumenteert dat zij schuldig zijn aan moord en het doen verongelukken van MH17, maar je kunt ook weer niet zeggen dat ze kwaadaardig en doelbewust een vliegtuig vol burgers uit de lucht wilden schieten. Het OM stelt dat dat voor de schuldvraag niet uitmaakt, want met het regelen van de Buk hebben zij de aanmerkelijke kans geaccepteerd dat burgers om het leven zouden komen. Maar wellicht dat ze daarom niet de maximale straf zullen eisen.”

Levenslang

Voor nabestaanden Bart en Jeanne Hornikx kan de strafeis niet hoog genoeg zijn. “Wij hebben door deze ramp levenslang,” zegt Jeanne Hornikx, “dat mogen de verdachten van ons ook krijgen. Niemand heeft het recht om 298 mensen te doden, bewust of onbewust. Deze daad moet veroordeeld worden. We hebben veel vertrouwen in het OM.”

Haar man voegt toe: “Ook Rusland mag hier niet mee wegkomen. De straf kan mij niet hoog genoeg zijn.”

Voor het echtpaar uit het Brabantse Goirle zijn de komende zittingen in het proces ‘heel belangrijk’. Ze verloren bij de ramp hun enige dochter Astrid en schoonzoon Bart Lambregts. Onlangs was Astrids 39ste verjaardag en vierden Bart en Jeanne hun vijftigste trouwdag. “Dat vier je normaal met je gezin,” zegt Jeanne, “nu zitten we met z'n tweetjes voor de kerstboom en proberen we er het beste van te maken.”

Afgelopen september en november maakten zo’n honderd nabestaanden gebruik van hun spreekrecht. In emotionele getuigenissen voor de rechtbank vertelden ze over de impact van het verlies van hun dierbaren. Bijna allemaal veegden ze de vloer aan met de houding van Rusland en de verantwoordelijkheid van de vier verdachten. “We konden ons verhaal doen,” zegt Jeanne, “de verdediging heeft in ieder geval meegeluisterd en ik hoop dat ze onze boodschap in Rusland ook hebben meegekregen.”

Meer over