PlusAchtergrond

Inflatie laat zich niet zomaar verjagen: waarom de prijzen van benzine en energie zo omhoogschieten

De inflatie loopt steeds verder op. En het ziet er naar uit dat de prijsstijgingen nog wel even aanhouden. Wat valt ertegen te doen?

Door tekorten aan zeecontainers is het vervoer van een container van Sjanghai in China naar Rotterdam zes keer duurder dan een jaar geleden. Behalve hogere transportkosten jagen ook stijgende energieprijzen de inflatie op. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Door tekorten aan zeecontainers is het vervoer van een container van Sjanghai in China naar Rotterdam zes keer duurder dan een jaar geleden. Behalve hogere transportkosten jagen ook stijgende energieprijzen de inflatie op.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Automobilisten die tankten langs de snelweg, voelden de stijgende inflatie aan den lijve. Nog nooit was benzine zo duur in Nederland als afgelopen week. Voor een tankbeurt van 50 liter moet meer dan 100 euro worden afgerekend.

Het is niet alleen de benzine die duurder wordt. Huishoudens met een energiecontract met variabele tarieven kunnen een prijsverhoging van honderden euro’s per jaar tegemoet zien. Ook auto’s en levensmiddelen worden duurder.

In de EU stegen de prijzen in september met gemiddeld 3,4 procent. Dat is het hoogste percentage in dertien jaar. Nederland deed het nog ‘goed’ met een inflatie van 2,7 procent.

1. Waarom stijgt de inflatie?

De meest in het oog springende oorzaak: de stijgende energieprijzen. Gas en elektra worden met de dag duurder en dat tikt flink door in de inflatiecijfers. Maar ook andere producten worden duurder. Nu wereldwijd de economie weer is opgestart na de coronapandemie, neemt de vraag naar producten enorm toe, vooral ook naar bouwmaterialen, metalen en elektronische chips. Maar fabrikanten hebben in de coronapandemie de productiecapaciteit juist verminderd. Daardoor ontstaan er nu grote tekorten.

Daarnaast is het transport van goederen en grondstoffen veel duurder geworden. Door tekorten aan zeecontainers is het vervoer van een container van Sjanghai in China naar Rotterdam zes keer duurder dan een jaar geleden. Spullen en grondstoffen worden niet op tijd geleverd, waardoor de productie stilvalt. Autofabrikanten hebben wereldwijd al meerdere keren de lopende banden moeten stilleggen omdat er een tekort aan chips is.

Lang namen fabrikanten de prijsstijging voor eigen rekening. Het idee was dat de hogere prijzen maar tijdelijk zouden zijn. Nu het ernaar uitziet dat ze langer hoog zijn wordt de rekening doorgeschoven naar de consument.

2. Zijn de prijsstijgingen slechts tijdelijk?

Dat is de grote discussie. Zijn de hoge prijzen een tijdelijk fenomeen of moeten we ons instellen op een lange periode van hogere prijzen? Monetaire autoriteiten en veel economen gaan nog steeds uit van een tijdelijke prijsstijging.

Ze wijzen op de vele eenmalige oorzaken van de prijsstijging, zoals de hoge energieprijzen en de logistieke problemen. Maar dit zijn problemen die overgaan, de productie zal stijgen en de logistieke problemen verdwijnen ook. Dan zullen de prijzen ook niet meer stijgen, is de verwachting.

Of dat zo is, wordt meer en meer betwijfeld. De energieprijzen kunnen nog wel eens lang hoog blijven, is de vrees. De Opec, het kartel van olieproducerende landen, besloot eerder deze week de productie van olie niet extra op te voeren om aan de toenemende vraag te voldoen. Ze verdienen nu lekker aan de stijgende olieprijzen.

En de logistieke verstoringen zijn tot nu ook hardnekkiger dan steeds gedacht, dus een terugkeer naar de oude situatie is nog lang niet zeker.

En er zijn meer tekenen die op een langdurige hoge inflatie wijzen. De prijsstijgingen worden al lang niet meer alleen door hogere energie en voedselprijzen veroorzaakt. Volgens Carsten Brzeski, hoofd macro-economie bij ING, verspreiden de prijsstijgingen zich door de hele economie. ‘Bijna de helft van de 100 producten en diensten in het mandje consumentenproducten dat wordt gebruikt om de inflatie in de EU te meten, heeft een inflatiepercentage van 2 procent en meer,’ schrijft hij in een analyse.

3. Niemand ontkomt eraan?

Ja, dat klopt. Iedereen verbruikt immers energie en koopt eten. Voor werknemers kan de pijn meevallen, omdat ze nog wat loonsverhoging hebben gekregen. Maar voor miljoenen gepensioneerden is het een extra aanslag. Zij voelen elke prijsstijging direct in de portemonnee. De aanvullende pensioenen worden al jaren niet verhoogd. De hoge inflatie zet ook een rem op het economisch herstel. Mensen kunnen minder kopen voor hun geld. Dat drukt de consumptie en de productie.

4. Hoe kan de koopkracht ondersteund worden?

De stijgende inflatie leidt tot onrust bij de werknemers en vakbonden pakken die onrust op. In Duitsland zijn al de eerste stakingen uitgebroken waarbij werknemers compensatie eisen voor de gestegen prijzen. In dat land ligt de inflatie al boven de 4 procent. Ook in Frankrijk eisen de bonden dat de lonen stijgen om de koopkracht op peil te houden. In Nederland wil de FNV, de grootste vakbond, ook dat de lonen automatisch worden verhoogd met de inflatie. Logische eisen, maar er zit wel een mogelijke adder onder het gras, het gevaar van een loon-prijsspiraal.

Lonen stijgen dan om de koopkracht te behouden, waarna producenten de prijzen verhogen vanwege de hogere loonkosten. Hogere prijzen betekenen hogere inflatie waarna de lonen weer stijgen et cetera. Dat proces leidde in de jaren zeventig tot stagflatie, een stagnerende economische groei met hoge inflatie. Dat is een schrikbeeld, want dat betekent hoge werkloosheid en groot verlies aan koopkracht. Brzeski wijst erop dat er in veel sectoren personeelstekorten zijn. Dat geeft werknemers de macht om loonsverhogingen af te dwingen.

5. Is een verbod op prijsstijging een oplossing?

Dat doen ze in Frankrijk met de energieprijzen. Het klinkt sympathiek, maar zo simpel is het niet. Als energiebedrijven de hogere kosten niet kunnen doorberekenen, gaan ze failliet en heb je niets meer. En anders komt de rekening bij de staat, dus de belastingbetaler, te liggen.

Over andere oplossingen breken de experts zich het hoofd. Normaal ontstaat inflatie omdat de vraag naar goederen en diensten harder stijgt dan het aanbod. Centrale banken verhogen dan de rente om de vraag te temperen. Nu zit het probleem van de stijgende prijzen aan de aanbodkant. Zoals de president van de centrale bank van Engeland al zei: “Met onze monetaire politiek kunnen we niet het tekort aan chips of vrachtwagenchauffeurs oplossen.” Voorlopig is het dus hopen dat de inflatie inderdaad maar tijdelijk is.

Meer over