PlusAchtergrond

Hulp mantelzorgers ingeroepen in verpleeghuis: ‘Het is een trend aan het worden’

Het tekort aan personeel is tijdens de vakantieperiode zó groot dat verpleeghuizen een dringend beroep doen op mantelzorgers. Wie wil dat zijn of haar naaste vaker wordt gedoucht in plaats van gewassen, moet bij zorginstelling Amsta zelf bijspringen. ‘Dit systeem is onhoudbaar.’

Jop van Kempen
De noodzakelijke zorg gaat door,  maar wie voor zijn oude vader of moeder net een onsje meer wil, dient zelf de handen uit de mouwen te steken. Beeld Getty Images/Maskot
De noodzakelijke zorg gaat door, maar wie voor zijn oude vader of moeder net een onsje meer wil, dient zelf de handen uit de mouwen te steken.Beeld Getty Images/Maskot

‘Lekker naar buiten in de schaduw of naar een koele plek in huis?’ zo luidt een passage in de brief die de Amsterdamse zorginstelling Amsta op 30 juni aan honderden mantelzorgers van de verpleeghuisbewoners verstuurde. ‘Dat zijn de dingen die het verschil maken voor uw naaste en de andere bewoners. En juist deze dingen schieten er als eerste bij in als de bezetting krap is. Daarom vragen we hierbij nadrukkelijk uw hulp.’

De zorginstelling draait er niet omheen. De noodzakelijke zorg gaat natuurlijk door, zo staat er, maar wie voor zijn oude vader of moeder net een onsje meer wil, dient zelf de handen uit de mouwen te steken. Even mee koffie drinken, een spelletje doen of helpen met koken.

Ook het douchebeleid is komende tijd gewijzigd. Door personeelsgebrek worden bewoners in de vakantieperiode vaker met een washandje gewassen in plaats van gedoucht. Dat is even goed, voor de bewoner vaak comfortabeler en minder werk voor de zorgverlener, aldus Amsta. Mantelzorgers die willen dat hun naaste vaker doucht, moeten erbij meehelpen.

Bergen werk

Het is voor het eerst dat Amsta zo’n nadrukkelijk beroep doet op mantelzorgers, mede door het hoge ziekteverzuim vanwege de coronapandemie. Toch is de instelling daarin niet uniek. Ook het Amsterdamse Amstelring doet het.

“Ook buiten Amsterdam zien we dit soort expliciete oproepen steeds vaker voorbij komen,” zegt Fleur Kusters van MantelzorgNL, een belangenvereniging voor mantelzorgers. “Vooral rond de zomerperiode, wanneer het vaste personeel op vakantie gaat. Het is een trend aan het worden.”

Sommige mantelzorgers springen begripvol bij, maar de oproep valt niet altijd in goede aarde. “Veel mantelzorgers verzetten al bergen werk, ook zonder deze oproep,” zegt Anja Marbus, van wie de moeder in een verpleeghuis van Amsta woont. “Dat geldt ook voor mijzelf. Ik moet eveneens op vakantie kunnen.”

Om de samenwerking tussen zorgpersoneel en mantelzorgers soepel te laten verlopen, is het vooral van belang dat mantelzorgers niet de indruk krijgen dat de vaste medewerkers het werk over de schutting gooien, zegt Kusters (MantelzorgNL). “Ze zouden als collega’s moeten samenwerken.”

Tot last zijn

Daar is Renate Evers van ouderenbond Anbo vanzelfsprekend voorstander van, maar ze schetst ook een beperking. “Sommige ouders die zwaar op hun kinderen moeten leunen, krijgen het gevoel dat ze hun tot last zijn. Dan willen ze er soms liever niet meer zijn.”

Maar de urgente oproep aan mantelzorgers toont vooral dat het huidige stelsel niet meer houdbaar is. Door de toenemende vergrijzing wordt de verschraling in de ouderenzorg alleen meer erger, zo beseft ook minister Conny Helder (zie kader).

Nu is 1 op de 21 Nederlanders 80 jaar of ouder, in 2040 is dat 1 op de 12. Zelfs bij een optimale samenwerking tussen zorgpersoneel en mantelzorgers is het onder de huidige condities onmogelijk om dan aan de zorgbehoefte te voldoen. Ook al omdat lang niet elke oudere een mantelzorger heeft.

De zorgketen draait zichzelf eigenlijk vast. Door betere medische behandelingen worden meer Nederlanders steeds ouder met lichamelijke en geestelijke gebreken, waardoor ze meer beroep moeten doen op de ouderenzorg. Tegelijkertijd krimpt het aantal zorgverleners. “En wij kunnen niet ‘afschalen’ zoals de NS doet door minder treinen in te zetten,” zegt Jacqueline Donga van Amstelring.

Omzien naar elkaar

De maatschappelijke teneur van individualisering lijkt ook niet bij te dragen tot een oplossing, aldus Donga (Amstelring). Verantwoordelijkheidsgevoel voor ouderen en kwetsbaren neemt af. “Omzien naar elkaar is niet alleen wenselijk, maar ook noodzakelijk,” aldus Donga. “Maar dat lost het tekort aan artsen en verpleegkundigen natuurlijk niet op.”

Kan de zorgbehoefte niet omlaag door in te zetten op ziektepreventie? Voorkomen is immers beter dan genezen, toch?

Hoogleraar ic-geneeskunde Armand Girbes (Amsterdam UMC) schetst op discussieforum Discura dat ziektepreventie weliswaar leidt tot meer gezonde levensjaren, maar niet tot minder zorg. Door een ban op tabak, meer beweging en gezonder voedsel worden meer mensen in goede gezondheid oud, maar uiteindelijk worden ze in de laatste levensfase ‘gewoon’ ziek of dement. En dan doen ze toch een beroep op de ouderenzorg. Met gezonder leven verschuift de zorgvraag simpelweg naar hogere leeftijdsgroepen, zo stelt Girbes.

“Kortom, preventie maakt de zorg niet goedkoper.” En dan provocerend: “Tenzij we het koppelen aan verplicht overlijden op bijvoorbeeld je 85ste verjaardag.”

Minister: meer zelfredzaamheid en moderne techniek

Minister Conny Helder (Langdurige Zorg, VVD) maakte begin juli haar plannen bekend om de onhoudbare situatie in de ouderenzorg het hoofd te bieden. Tussen nu en 2040 is een transformatie nodig, zo schrijft Helder in een brief aan de Tweede Kamer. Helders plannen kwamen tot stand na overleg met tal van betrokken organisaties.

Helder zet in op meer zelfredzaamheid van ouderen. Ze moeten langer thuis blijven wonen en meer gebruik gaan maken van technologische innovatie.

Zo kan een medicijnrobot iemand helpen met het innemen van de juiste pillen. Bij beginnende dementie waarschuwt een gps-tracker een mantelzorger om in actie te komen. Een luier met een sensor waarschuwt dat verschoning nodig is. De wijkzorg is altijd beschikbaar via beeldbellen.

Om zorginstellingen meer lucht te geven wordt de strikte personeelsnorm (minstens twee zorgmedewerkers op acht verpleeghuisbewoners) deels losgelaten. Verder zei Helder ook dat ouderen wassen met washandjes een goed alternatief is voor douchen, zoals Amsta in de brief aan mantelzorgers stelt. “Heel veel ouderen zitten er helemaal niet op te wachten om gedoucht te worden,” aldus Helder. “Als je dan kan helpen met die washandjes, heb je tijd gewonnen en een tevreden cliënt.”

Luister onze podcast Amsterdam wereldstad: