PlusAchtergrond

Hoe vindt Mark Rutte nog nieuw elan voor zijn vierde kabinet?

Nieuw elan moet zijn vierde kabinet hebben. Maar kan dat wel als Rutte de naamgever en formateur is?

Jan Hoedeman en Laurens Kok
Rutte heeft de werving van nieuwe bewindslieden uit handen gegeven aan VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans. Beeld BART MAAT/ANP
Rutte heeft de werving van nieuwe bewindslieden uit handen gegeven aan VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans.Beeld BART MAAT/ANP

Het waren geen kinderachtige wensen die Mark Rutte onlangs uitte op het VVD-congres. Zijn volgende kabinet moet ‘heel anders’ worden, met ‘nieuw elan’. Maar de historicus in hem weet dat doorstartkabinetten dat zelden hebben. Voorgangers Ruud Lubbers en Wim Kok gingen in 1986 en 1998 eveneens met dezelfde coalitie verder – en struikelden jammerlijk voor de eindstreep.

Sophie’s choice

Toch heeft Rutte achter de schermen een opvallende stap gezet die de vernieuwde geestdrift dichterbij kan brengen. Bronnen bevestigen dat de demissionaire premier het werven van nieuwe bewindslieden uit handen heeft gegeven aan VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans. Welke poppetjes de VVD aandraagt aan de onderhandelingstafel is als het ware Sophie’s choice, al zal Rutte daar wel mee moeten instemmen. Die keuze zou weleens slecht nieuws kunnen betekenen voor de Rutte-getrouwen die hoopten nog een termijn door te mogen.

Want dat is misschien wel Ruttes grootste probleem: hij is alweer 11 jaar premier. Wil hij nieuw elan, dan moet hij beginnen bij zichzelf. En dat is al lastig genoeg. “In theorie kan het, maar dan moet Mark Rutte wel van een heleboel dingen afstappen waar Mark Rutte helemaal niet zo graag vanaf stapt,” zegt Henri Kruithof, voormalig hoofd voorlichting van de VVD.

Kruithof kent Rutte als weinig anderen. Hij was jarenlang zijn rechterhand. Hij is ook een van de schaarse VVD’ers die openlijk kritisch op hem durven te zijn. “Met name bij het aannemen van VVD-bewindslieden zal Rutte echt een keer nieuwe mensen moeten nemen. In plaats van mensen die mislukken op de ene post weer op een andere post neerzetten,” stelt hij.

Rutte-carrousel

Die ‘Rutte-carrousel’ ontstond niet zomaar. Kruithof: “Mark wil altijd mensen om zich heen hebben die hij vertrouwt. Nieuwe mensen vertrouwt hij per definitie niet bij voorbaat. Dat vindt hij niet prettig. Hij moet leren loslaten, minder control-freak zijn.”

Vers bloed dus. Ook in het tweede paarse kabinet werd dat medicijn gebruikt. PvdA-burgemeester Bram Peper werd toen weggeplukt van het Rotterdamse stadhuis en minister van Binnenlandse Zaken gemaakt. Hij ziet net als Kruithof de controledrift van Rutte als diens achilleshiel. “Rutte moet onafhankelijker worden van mensen die een functie van hem verwachten.”

Behalve de premier willen ook de partijleiders van CDA, D66 en ChristenUnie nieuwe gezichten in Rutte IV. Vooral Sigrid Kaag (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) snakten negen maanden geleden nog naar een nieuwe rol in een kabinet met andere partijen (Kaag) of sorteerden voor op de oppositie (Segers). Van elkaar hadden ze toch echt wel genoeg gekregen na een coronacrisis en het eeuwige coalitieoverleg op maandagochtend. Een doorstart van het huidige kabinet vergeleek Kaag met een geparkeerde auto, die gaat ‘roesten als je hem te lang niet gebruikt’. Nu zitten ze straks – waarschijnlijk – toch met elkaar in datzelfde karretje.

100-dagentournee

Samen schwung vinden, zal een uitdaging worden, zo leert opnieuw de geschiedenis. Ook in 2006 waren regeringspartijen CDA, PvdA en ChristenUnie op zoek naar nieuw elan. Het vierde kabinet van Jan Peter Balkenende kwam met het idee om voordat er geregeerd werd te gaan praten met de mensen in het land. Toenmalig spindoctor Jack de Vries zal herhaling van zo’n 100-dagentournee in elk geval niet aanraden. “Nee, dat is toen als een boemerang teruggekomen.”

Maar wat dan wel? De Vries: “Door de aanbevelingen van oud-informateur Herman Tjeenk Willink te volgen.” Dus beter uitvoerbare regelgeving en een overheid die zich dienstbaar opstelt. “Want de coalitiepartijen zijn hetzelfde en de poppetjes zullen grotendeels ook hetzelfde zijn, dus daar kan het nieuwe elan niet van komen.”

Is Rutte de man die dat kan uitdragen? De Vries: “Van Rutte is weleens gezegd: hij is een kameleon. Dat kan hij nu in zijn voordeel gebruiken. Hij kan weer een andere Rutte laten zien. Maar zeg mij wie op dit moment een betere premier van Nederland zou zijn?”

Leiders in de Kamer

Hoogleraar parlementaire geschiedenis Carla van Baalen van de Radboud Universiteit ziet nog een ander obstakel. D66 en CDA waren in de vorige coalitie nog even groot, maar Kaag won zetels en Wopke Hoekstra (CDA) verloor. Daardoor zijn de onderlinge verhoudingen niet per se beter geworden.

Ze doet de onderhandelaars twee oplossingen aan de hand. Een inhoudelijke en een persoonlijke. “Belangrijk voor nieuw elan is dat er iets nieuws in de plannen zit waardoor het voor iedereen duidelijk is dat het geen voortzetting is van het oude beleid.”

Haar persoonlijke oplossing: “Dat de politiek leiders in de Kamer gaan zitten en niet meer in het kabinet.” Dat zou betekenen dat Hoekstra, Kaag en Segers in de Tweede Kamer blijven, en van daaruit het profiel van hun partij in de nieuwe politieke bestuurscultuur bewaken en tegelijkertijd het kabinet controleren.

Peper (PvdA) ziet een drastischere oplossing in de persoonlijke sfeer. “Er moet grofweg voor driekwart nieuwe mensen in,” stelt hij. “Dat zou de geloofwaardigheid van het nieuwe kabinet ten goede komen.”

Meer over