PlusReconstructie

Hoe Rutte tóch weer premier werd: deemoed, geduld, een vleugje pr – en boterhammen met kaas

Hij at boterhammetjes op de bank bij Sigrid Kaag, dronk kopjes koffie met critici. In dit slotdeel van een tweedelige reconstructie: hoe VVD-leider Mark Rutte in 2021 van paria naar beoogd premier ging. ‘Wij hadden zoiets van: had hem dan ook écht afgemaakt.’

Tobias den Hartog en Jan Hoedeman
Gert-Jan Segers (staand) belde na het 1 aprildebat Rutte op: de ChristenUnie wilde niet meer met hem verder als premier. Later ging de partij toch weer met hem formeren. Beeld ANP
Gert-Jan Segers (staand) belde na het 1 aprildebat Rutte op: de ChristenUnie wilde niet meer met hem verder als premier. Later ging de partij toch weer met hem formeren.Beeld ANP

Sigrid Kaag staat net na de presentatie van het regeerakkoord in de hal van de Tweede Kamer. Het is half december en de D66-leider is opnieuw een verbond aangegaan met het CDA, de ChristenUnie en… de VVD.

En in de zijlijn van de presentatie, met journalisten voor haar neus, zegt ze het: “Ik vertrouw Mark Rutte.” Een enkeling knippert met de ogen. Zei Kaag dat nou écht?

Het grootste deel van het jaar was VVD-leider Rutte de paria van het Binnenhof. Toen aan het licht kwam dat hij in zijn eerste gesprekken van de formatie tóch over de positie van Pieter Omtzigt had gesproken (‘functie elders’), wilde niemand meer met hem van doen hebben.

De voltallige oppositie, maar ook regeringspartners D66 en ChristenUnie namen afstand. Rutte overleefde een debat op 1 april ternauwernood. Nog in september wilde Kaag niet zeggen dat ze hem vertrouwde: “Ik vertrouw eerlijk gezegd maar heel weinig mensen,” zei ze toen nog. “Ik vertrouw mijn man, mijn eigen familie en een paar vrienden.”

Wat gebeurde er achter de schermen daarna? Hoe slaagde Rutte er toch weer in als premier voor zijn alweer vierde kabinet te staan?

Goede Vrijdag

Amper bijgekomen van het 1 aprildebat, krijgt Rutte nog een tik op de kaak. Vrijdagavond gaat zijn telefoon. Het is Gert-Jan Segers. Hij belt om de VVD’er te waarschuwen. De volgende dag zal in een interview te lezen zijn dat de ChristenUnie niet weer in een regering stapt waarvan Rutte premier is. Er is, zegt CU-leider Segers in het vraaggesprek, ‘gewoon te veel gebeurd’.

Bij de VVD zijn ze het zat. Waarom steunde de ChristenUnie de motie van wantrouwen tegen Rutte op 1 april dan niet? “Wij hadden zoiets van: had hem dan ook écht afgemaakt in het debat van een paar dagen ervoor,” aldus een vooraanstaand VVD’er.

De woordvoerder van Rutte krijgt zaterdagochtend meteen tal van journalisten aan de lijn: ‘Wil Rutte reageren?’. Maar daar heeft de VVD-leider ‘geen trek in’. Laat alle emoties maar even zakken, zegt hij intern. Dat vindt de VVD-top geen goed plan. Het is nu wel een keer genoeg geweest met de deemoed.

Rutte heeft die zaterdag afgesproken met een neef in Den Haag. Prima, zegt zijn woordvoerder, dan vragen we de cameraploegen je onderweg op te vangen. Bij het Haagse monumentje Indische Tantes, om 17.45 uur. Het is een win-win. Rutte zal – met rugzakje om – in zijn favoriete beeld gevangen worden: energiek, op de fiets.

Zijn eerste woorden zijn dan ook: “Ik ben strijdbaar.” Een mantra dat hij vier keer herhaalt. En hij speelt zijn staatsmankaart: “We moeten kijken naar de inhoud. Want we hebben, met corona, hele grote vraagstukken.”

En passant slaat Rutte – voor de goede verstaander – nog even terug naar Segers. Een VVD’er heeft er bij Rutte op aangedrongen om de journalisten te wijzen op de timing van het ‘verraad’ door Segers. Namelijk: de vrijdag vóór Pasen. Rutte zegt dus: “Dat hij mij dit zo hard zegt, op Goede Vrijdag, dat raakt me.”

Wie-wil-met-wie?

Maar zo strijdbaar is hij in de maanden erna niet, als de formatiegesprekken doorgaan. De partijen dansen in die tijd om elkaar heen met de vraag: wie-wil-met-wie? Onderhandelaars zien in Rutte een ‘dood vogeltje’. Bescheiden. Vlak. Stil. Als fotografen een plaatje maken bij een formatiebijeenkomst, klonteren alle partijleiders samen. Behalve Rutte. Die zit alleen. Niemand die met hem praat.

Eén gelukje heeft Rutte wel: het CDA heeft zich al snel in de formatie vastgeklonken aan zijn VVD. En het feit dat CDA-leider Wopke Hoekstra worstelt met interne zorgen is een voordeeltje. In die periode is Pieter Omtzigt nog niet weg en hangt één vraag als een schaduw over de formatie: slikt hij dat zijn partij weer in een kabinet stapt met Rutte? Maar Omtzigt zit overspannen thuis, dus kan Hoekstra geen knopen doorhakken. Hij talmt. En Rutte talmt mee. “Wopke en Mark leunden achterover. Tijd was hun vriend,” zegt een betrokkene.

“Als de formatie in december rond is, dan is het ook goed,” laat Rutte zich volgens ingewijden tegen de toenmalig informateur ontvallen.

Volgens andere onderhandelaars speelt de onervarenheid van D66-leider Kaag ook een rol. Als rond de zomer Rutte, Hoekstra, Kaag, Segers, GroenLinksleider Jesse Klaver en PvdA-leider Lilianne Ploumen bij informateur Mariëtte Hamer zitten, gebeurt er iets raars. VVD en CDA willen niet met én PvdA én GroenLinks in een kabinet, Kaag wil juist wel met die partijen.

Kaag maakt een move

Maar de onderhandelaars horen Kaag bij een groepsgesprek ineens zeggen dat ze ‘absoluut niet wil’ dat de formatie zo mislukt dat het op nieuwe verkiezingen gaat uitdraaien. D66 is een ‘verantwoordelijke partij’. Opnieuw verkiezingen? “Dat nooit.” Klaver en Ploumen schrikken.

Nu kunnen VVD en CDA vast blijven houden aan hun wens om met ChristenUnie door te regeren. Want Rutte en Hoekstra weten nu dat Kaag de variant met de ChristenUnie zal prefereren boven nieuwe verkiezingen als al het andere mislukt.

Klaver houdt Kaag op de gang op. “Wat heb jíj nou gedaan?!” De D66-leider is zich van geen kwaad bewust. Maar de GroenLinksleider weet: nu wordt het nóg moeilijker PvdA en GL in het kabinet te krijgen. Een onderhandelaar beaamt dat: “Je zag Rutte en Hoekstra gewoon achterover gaan zitten. Zo, dan weten we dat.”

Toch zal het nog tot eind september duren voordat Kaag, eenmaal bij informateur Johan Remkes, Rutte en Hoekstra hun zin geeft door de variant met de PvdA en GroenLinks definitief op te geven.

Bij iedereen lunchen

Wat Rutte niet helpt bij zijn poging weer in genade aangenomen te worden: zijn methode blijkt uitgewerkt. In al zijn kabinetten wist Rutte allianties te smeden. “Rutte wil altijd met iedereen vriendjes zijn. Maar nu wil niemand dat meer,” zegt een direct betrokkene.

Niet dat hij z’n best niet doet. Rutte gaat in de weken rond de zomer bij iedereen lunchen thuis. Bij Hoekstra, Klaver, bij Kaag. De D66-leider die voor haar vorige baan vaak in het buitenland zat, vraagt of hij trek heeft in iets speciaals. Maar Rutte vraagt om een ‘bruine boterham met kaas’. Hij eet er uiteindelijk vier, op de bank.

Sowieso is van chemie tussen hem en Kaag geen sprake op dat moment. Bij de VVD klagen ze dat de relatie maar ‘niet gezellig wil worden’. Maar in kamp-Kaag weten ze dat dat gewoon haar stijl niet is.

Ooggetuigen zien aan de formatietafel maar één keer een spaarzaam momentje van chemie tussen de twee. Als Kaag vertelt hoe de voortdurende online bedreigingen haarzelf en haar gezin raken, toont Rutte zich empathisch. Plots is er iets van verbintenis.

Maar zijn methodes zijn sleets geworden. Rutte die je mee uit lunchen neemt, ja, die kennen ze nu wel. Zo knippert Klaver niet met de ogen als Rutte hem probeert los te weken van Ploumen met de belofte van een ministerschap. Rutte zegt: “Je zou zo’n goede minister van Klimaatzaken zijn. Daar moet je bij zijn in deze tijd.”

Een ingewijde: “Het was schoolpleinniveau.” Een ander: “Al zijn trucjes hebben al eens in de kranten gestaan, daar trapt niemand meer in.”

Maar is dat wel zo? Na het 1 aprildebat lijken sommige partijleiders al snel spijt te hebben van hun harde woorden. SGP-leider Kees van der Staaij steunde de motie van wantrouwen tegen Rutte, maar nodigt hem kort erna wel uit voor koffie, om ‘een en ander persoonlijk toe te lichten’. Ze hebben een ‘open en plezierig gesprek’. Ook Segers wil kort daarop ‘toelichten hoe zaken gelopen zijn’.

Bij de VVD taxeren ze alle contacten als winst. “Die partijleiders dachten nu natuurlijk: fuck, Rutte blijft. Dan moeten we snel onze knopen tellen en weer tot elkaar komen,” zegt een ingewijde.

Keukenkastje zonder pannen

Rond de zomer gaan de pogingen tot verzoening door. Vooral Kaag en Rutte – de grote winnaars van de verkiezingen – zullen nader tot elkaar moeten komen, willen ze nieuwe verkiezingen zien te vermijden.

Rutte gaat daarom in augustus in het geheim nog eens lunchen bij Kaag. En zij komt ook een keertje bij hem langs om te eten. Althans, in het Catshuis, de ambtswoning van de premier. Want in Ruttes eigen woning is niks, hij eet er zelden. In de keukenkastjes staan naar verluidt niet eens pannen.

Wel is er steeds een inhoudelijk onderwerp als ‘alibi’ voor de ontmoetingen. “Er heeft nooit een wiedergutmachung op het programma gestaan.”

Het is in die periode dat men bij VVD nog sceptisch is over Kaag. Die houdt in die tijd nog vast aan haar wens om met GroenLinks en PvdA te gaan regeren. En ze vertrouwt Rutte toch niet?

Maar de VVD-leider zelf komt steeds enthousiast terug. VVD’ers horen Rutte zeggen: “Wat is die Sigrid een leuk mens zeg!” In de VVD-top kunnen ze dat nauwelijks geloven: “Doe normaal, dat kán toch niet?” Maar er wordt ook geconstateerd: Kaag en Rutte ‘groeien’ in de zomer ‘naar elkaar toe’. In de formatie zullen ze, vinden getuigen, ‘soms kibbelen als een gelukkig getrouwd stel’.

Terugvalmoment

Maar dat is later, want begin september komen de verhoudingen nog even op scherp te staan, als Kaag in de HJ Schoo-lezing uithaalt naar Rutte.

Zonder Ruttes naam te noemen verwijt ze hem daarin een gebrek aan ‘medemenselijkheid, betrouwbaarheid en openheid’.

Als VVD’ers lucht krijgen van de tekst via journalisten, schrikken ze. En de verbazing slaat snel om in boosheid. “Dat meen je niet!” Zijn de lunches voor niks geweest? We zaten toch op het goede spoor? De VVD’ers spreken van een ‘terugvalmoment’.

Maar Rutte laat zich niet van de wijs brengen. Hij reageert publiekelijk niet en gaat ‘een paar keer’ om de tafel met Kaag. Niet om over de aanval op hem te klagen, maar om ‘te luisteren’ naar de kritiek in haar verhaal.

Wat helpt is dat later die septembermaand Kaag besluit alsnog te gaan onderhandelen met VVD, CDA en ChristenUnie. Vanaf dat moment kunnen er zakelijke, inhoudelijke gesprekken worden gevoerd. Rutte laat alle persoonlijke perikelen voor wat ze zijn.

De formatie slaagt uiteindelijk. Al was het maar omdat het alternatief – nieuwe verkiezingen – niemand bevalt. Als leider van de grootste partij leidt Rutte de coalitie weer naar de koning voor beëdiging.

Is hij daarmee weer dé man in Den Haag? Een betrokkene betwijfelt dat. “Rutte is niet back. De basis van vertrouwen is smaller dan ooit.”

Lees ook het eerste deel: de dag waarop Ruttes laatste uur als premier leek te hebben geslagen.

Meer over