PlusAchtergrond

Hoe ga je verder als land als niet iedereen de inenting wil?

Voor- en tegenstanders van vaccinatie zetten de hakken dieper in het zand. Beide kampen beroepen zich op grondrechten en voorstanders proberen vaccinweigeraars over te halen. Maar hoe? ‘Niet verketteren.’

Jop van Kempen en Bas Soetenhorst
null Beeld Desiré van den Berg
Beeld Desiré van den Berg

Het was, verzekerde minister Hugo de Jonge aan het begin van de zomer ook zonder vaccinatieplicht een ‘heel reëel perspectief’: vóór 1 september zou iedereen die dat wil gevaccineerd kunnen zijn en dus zouden we afscheid kunnen nemen van de coronamaatregelen.

Nu september een paar dagen oud is, blijken de zaken anders te liggen. Iedereen heeft zich kunnen laten inenten, maar er zijn nog restricties. De nachthoreca ligt stil, in het openbaar vervoer zijn mondkapjes verplicht en het onderwijs gaat met beperkingen open. De kans bestaat dat dat nog een tijd zo blijft.

Ruim 75 procent van de volwassen Nederlanders is volledig gevaccineerd, ruim 85 procent heeft zeker één prik gehad. Maar de vaccinatiegraad stokt. En met 1,8 miljoen niet-gevaccineerden en zo’n 600.000 personen bij wie de vaccins onvoldoende werken, resteert een menselijk reservoir dat de komende maanden tot wel 3500 ic-opnames kan leiden, waarschuwde Ernst Kuipers van het Landelijk Netwerk Acute Zorg deze week. Hij vindt dat er een maatschappelijk debat moet komen over de vraag wat we moeten doen met ongevaccineerden.

Wat er is misgegaan? De deltavariant, die veel besmettelijker is en vaker leidt tot ziekenhuisopname dan de oorspronkelijke versie van het coronavirus. De gedachte dat ongevaccineerden bij een vaccinatiegraad van ongeveer 70 procent door groepsimmuniteit zouden worden beschermd, is achterhaald. Een gevaccineerde kan het virus tóch bij zich dragen en anderen besmetten, al verkleint vaccinatie de kans daarop.

In de hoek gedrongen

En dat zet de kampen verder tegenover elkaar. De niet-gevaccineerden zien in de deltavariant de bevestiging dat het virus ook met vaccineren niet weggaat. Gevaccineerden nemen het de weigeraars kwalijk dat er restricties blijven en dat weigeraars zich met een beroep op vrijheid aan hun maatschappelijke verantwoordelijkheid onttrekken.

“De euforie van vóór de zomer – we gaan dansen met Janssen – is achterhaald,” concludeert filosoof Ad Verbrugge, die geldt als criticus van de corona-aanpak. “Het idee dat als we iedereen prikken, we ervan af zijn, is te optimistisch gebleken. De reflex is om de frustratie daarover te botvieren op degenen die zich niet laten vaccineren. Die voelen zich in de hoek gedrongen en een deel van hen komt met steeds verdergaande theorieën over een totalitaire samenleving. Zo raakt de redelijkheid uit beeld.”

Een kleine greep uit het recente nieuws bevestigt dat niet-gevaccineerden in het defensief zitten. ­Autobedrijf LeasePlan wil alleen nog ingeënte werknemers op kantoor. Arbodiensten van zorginstellingen zouden moeten bijhouden welke medewerkers zijn ingeënt.

Vanwege privacywetgeving mogen werkgevers in beginsel niet controleren of werknemers – en in het onderwijs ook leerlingen en studenten – zijn gevaccineerd. Maar dat uitgangspunt staat onder druk. En wie naar het café wil, moet mogelijk vanaf eind volgende maand een negatieve test of bewijs van vaccinatie overleggen.

Alle reden voor tegenstanders van het coronabeleid de straat op te gaan. Zondag verzamelen tientallen groeperingen zich op de Dam voor een protest tegen de ‘coronatirannie’ en de ‘priktatuur’. Volgens Café Weltschmerz – podium voor coronasceptici en -ontkenners – wordt het de grootste Nederlandse demonstratie ooit.

Nieuwe lockdown voorkomen

Andere landen voeren ondertussen de druk om te vaccineren nog nadrukkelijker op. Apple vraagt werknemers in de VS hun vaccinatiestatus te delen. In Griekenland moeten alle werknemers zonder vaccinatie wekelijks minstens één zelf betaalde negatieve test tonen. Italiaanse zorgmedewerkers met patiëntencontact moeten gevaccineerd zijn. In Frankrijk kan ongevaccineerd zorgpersoneel worden geschorst zonder betaling.

Waar niet-gevaccineerden schermen met het recht op zelfbeschikking over lijf en leden, stellen anderen dat de vrijheid wordt aangetast als de ziekenhuizen volstromen met ongevaccineerden en een nieuwe lockdown nodig is. ­Patiënten met aandoeningen die niet te voorkomen zijn met vaccinatie vragen zich af waarom ongevaccineerde coronapatiënten voorrang krijgen.

Vaccinatieweigeraars wijzen erop dat een gevaccineerde ook anderen kan besmetten. De roep om een ‘boosterprik’ bevestigt dat je corona niet de wereld uit kunt prikken. Bovendien wordt slechts een enkeling ernstig ziek na ­besmetting, redeneren ze. Dus waarom een prik halen als je je nu goed voelt?

Daar staat tegenover dat gevaccineerden een veel kleinere kans hebben op ernstige ziekte. De vaccineffectiviteit tegen ziekenhuis- en ic-opname is gemiddeld respectievelijk 95 en 97 procent, aldus recent RIVM-onderzoek. Daarmee is vaccinatie doorslaggevend bij het beperken van de druk op de zorg en het voorkomen van nieuwe lockdowns.

‘Almachtige’ overheid

Onderzoek van Nederlandse longartsen onderstreept op een andere manier de effectiviteit van vaccinatie. Negen op de tien coronapatiënten in het ziekenhuis zijn niet gevaccineerd. Ongeveer de helft van hen heeft een niet-westerse migratieachtergrond. “Zonder met een beschuldigende vinger te wijzen: hier valt winst te behalen door het verhogen van de vaccinatiegraad,” zei eerder deze week Leon van den Toorn, longarts in het Erasmus MC en voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Artsen voor Longziekten en Tuberculose.

Maar onder migrantengroepen bestaat veel argwaan jegens de overheid. “Op grond van bijvoorbeeld de toeslagenaffaire is dat niet onterecht,” zei Danielle Timmermans, hoogleraar ­risicocommunicatie en volksgezondheid (Amsterdam UMC) deze week. “Het gaat om een groep die het minste voordeel heeft van de ­inrichting van de maatschappij.”

Ongefundeerde meldingen van bijwerkingen van vaccinatie, zoals onvruchtbaarheid of permanente dna-verandering, voeden de argwaan. Ook vergroot de vaccinatiedrang het onderbuikgevoel over een almachtige, controlerende overheid. Welke individuele vrijheden resteren straks?

Anderen vinden de vaccinatiestrategie juist te vrijblijvend. In het hoger onderwijs circuleren voorstellen waarbij het recht op onderwijs voor niet-gevaccineerden het aflegt tegen risico’s voor de volksgezondheid. Femke Nijboer, ­docent aan de Universiteit Twente, vindt dat studenten te lieflijk worden aangesproken. ‘Als je pot-ver-drie een wetenschappelijke studie wilt gaan doen, maar je gelooft niet in de wetenschap, wat doe je hier dan überhaupt?’ schreef Nijboer vorige maand in een column. Studenten die niet gevaccineerd zijn, komen haar collegezaal niet in.

Henk Kummeling, rector magnificus en hoogleraar staatsrecht (Universiteit Utrecht), opperde bij NPO Radio 1 dat bij nieuwe virusuitbraken via collegezalen niet-gevaccineerden kunnen worden uitgesloten van fysiek onderwijs. “Ik vind het merkwaardig dat altijd geclaimd wordt: ik heb het recht me niet te laten vaccineren, de overheid kan dat niet verplichten. Maar ik heb wel het recht om alle vrijheden die anderen ook hebben ongebreideld uit te oefenen.”

Jeroen de Ridder, universitair hoofddocent ­filosofie aan de VU, stelt voor dat studenten en docenten hun vaccinatiestatus vrijwillig bekendmaken. “Dat mogen ze weigeren, maar veel studenten en collega’s zullen het prima vinden. Dat maakt een betere inschatting van de veiligheid op de campus mogelijk.”

Terughoudend met opdringen

Filosoof Ad Verbrugge meent dat met name niet-gevaccineerden risico lopen. “Je kunt zeggen dat ze daar zelf voor mogen kiezen. Het gaat om het vrijheidsbeginsel versus het schadebeginsel (het uitgangspunt dat je anderen zoveel mogelijk moet ontzien) De lichamelijke integriteit is een fundament van de vrije samenleving. Daarom moet je terughoudend zijn met het opdringen van vaccins.”

Tegelijkertijd erkent Verbrugge de effectiviteit. “Zeker kwetsbare groepen moeten zich laten inenten. Maar die bereik je niet door ze te verketteren. Ik hoop dat we de polarisatie binnen de perken weten te houden.”

Minister De Jonge schakelt in aanloop naar de demonstratie van zondag vast een tandje bij. ‘We zijn het de zorg en elkaar verplicht om indringend het gesprek over vaccinatie te voeren,’ twitterde hij donderdag. ‘Geen verplichting, wel de vrijblijvendheid voorbij.’

Lees ook: Gek van de vaccinatiecampagne: ‘Waarom ben je nog niet gevaccineerd? Het is gratis hoor!’

Meer over