PlusExclusief

Helft van de Nederlanders is te dik en deze arts vindt dat erg: ‘Het kost klauwen vol geld’

In plaats van ruziemaken over de stijgende zorgkosten zou Den Haag beter serieus werk kunnen maken van de strijd tegen overgewicht, zegt arts en verouderingsexpert in Leiden David van Bodegom. ‘Dat is geen fatshaming, we hebben een maatschappij gecreëerd die mensen ongezond oud maakt.’

Chris van Mersbergen
David van Bodegom: ‘We worden ouder, maar met meer ziekten. Dat is een gevaarlijke combinatie.’ Beeld Marco de Swart
David van Bodegom: ‘We worden ouder, maar met meer ziekten. Dat is een gevaarlijke combinatie.’Beeld Marco de Swart

Vorige maand overleed in het noordwesten van Spanje op de gezegende leeftijd van 112 jaar en 341 dagen Saturnino de la Fuente García, tot dat moment voor zover bekend de oudste man ter wereld. Zijn geheim? “Een rustig leven. En niemand pijn doen.”

Met zijn motto had de Spanjaard het bij het rechte eind, zegt David van Bodegom (1978), arts, historicus en bijzonder hoogleraar Vitaliteit in een verouderende populatie bij kennisinstelling Leyden Academy en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). “Slijtage is de basis van het verouderingsproces. Een rustig leven, zonder zware fysieke arbeid en stress, geeft je een goede kans om oud te worden. Een hoogopgeleide Nederlander met een mooi inkomen, een comfortabel huis en een redelijk gezond leven kan rustig 75 worden, terwijl ie nog net zo fit is als iemand van 50.”

Nederlanders worden gemiddeld toch sowieso steeds ouder?

“Onze leeftijdsverwachting stijgt al anderhalve eeuw elke tien jaar met tweeënhalf jaar. Eerst werd de winst geboekt door sterfte op jongere leeftijd te voorkomen, de laatste decennia slagen we er vooral in om oudere mensen langer in leven te houden, omdat de zorg steeds beter wordt. Maar intussen worden veel Nederlanders, met name de lager opgeleiden, wel steeds eerder ziek. Begin jaren 80 leefde een man in Nederland gemiddeld 55 jaar zonder chronische ziekten, nu is dat nog maar 45 jaar. We worden dus ouder, maar met meer ziekten. Dat is een gevaarlijke combinatie.”

Wat doen we verkeerd?

“Ik heb onderzoek gedaan naar veroudering op het platteland in Ghana. Daar is de levensverwachting gemiddeld lager, door een minder goed zorgsysteem en doordat lichamen door het harde fysieke werk veel harder slijten. Maar hart- en vaatziekten en diabetes type 2 – oftewel ouderdomssuiker – komen daar nauwelijks voor, zelfs niet op hoge leeftijd. Vroeger was dat in Nederland ook zo, maar onze welvaart is de laatste decennia zo gestegen, dat we zijn doorgeslagen naar de andere kant. We zitten hele dagen op kantoor of thuis achter een computerscherm of in de vrachtwagen. Dat is niet goed voor ons lijf. De helft van de Nederlanders heeft overgewicht. Meer dan een miljoen mensen hebben ouderdomssuiker. Het zijn welvaartsziekten, maar ze komen veruit het vaakst voor bij de minder welvarenden.”

Zijn die verschillen groot?

“Enorm. Hoogopgeleiden leven zes jaar langer, en vijftien jaar langer gezond. Vijftien! Dat is niet omdat ze naar betere dokters kunnen. Ze roken minder, hebben meer beweging, eten gezonder. Een rijk, hoogopgeleid iemand steekt op een terrasje een hand op en tien minuten later wordt er een salade met frambozen geserveerd. Die heeft tijd en geld om regelmatig naar de sportschool te gaan. Lageropgeleiden hebben die luxe lang niet altijd. Daar vind je mensen met dubbele banen, stress, met kinderen die in slechtere omstandigheden opgroeien. Dan heb je minder ruimte in je hoofd om je druk te maken om de aanbevolen 250 gram groenten per dag.”

Ga eens in de wachtruimte van een huisartsenpraktijk kijken, zegt Van Bodegom. Volgens hem zitten er vaak dezelfde mensen. “Heb je eenmaal overgewicht... ja, dan krijg je pijn aan je knie of aan je heup. Dan ga je naar de dokter, die constateert dat je bloeddruk aan de hoge kant is, stuurt je naar de fysiotherapeut. Goede kans dat je ook diabetes type 2 hebt, dan moet je naar de oogarts, je nieren moeten worden gecontroleerd, je voeten... Dat kost allemaal geld. En dan te bedenken dat 80 tot 90 procent van de ouderdomssuiker te voorkomen is.”

David van Bodegom: ‘We zijn niet gemaakt voor een omgeving met zo veel gemak en welvaart, dat maakt ons ziek.’ Beeld Marc Driessen
David van Bodegom: ‘We zijn niet gemaakt voor een omgeving met zo veel gemak en welvaart, dat maakt ons ziek.’Beeld Marc Driessen

Het maakt de felle discussies in de Tweede Kamer over de stijgende zorgkosten – dit jaar 88,4 miljard, in 2025 al 93,1 miljard – een tikje absurd, vindt de verouderingsexpert. “Natuurlijk zorgt de vergrijzing voor kosten. Er komen steeds meer ouderen, die worden ook nog steeds ouder, en er zijn minder mensen om voor hen te zorgen en alle oudedagsvoorzieningen te betalen. Iemand die gezónd oud wordt, maakt onderweg weinig kosten. Wij zijn het gewoon gaan vinden dat mensen met allerlei kwalen oud worden. Kwalen die vaak het gevolg zijn van een ongezonde leefstijl. Dik is het nieuwe normaal: nu heeft meer dan de helft van de volwassenen overgewicht, volgens het CBS wordt dat twee derde. Straks hebben we anderhalf miljoen mensen met ouderdomssuiker. Dat ís niet normaal.”

U hamert op overgewicht. Je zou dat fatshaming kunnen noemen.

“Dat is het niet. Ik zeg niet dat overgewicht mooi of niet mooi is. Als dokter vind ik overgewicht erg, omdat het mensen gewoon ziek maakt. Als overheid, die verantwoordelijk is voor de volksgezondheid, mag je daar ook iets van vinden. Niet vanuit een moreel oordeel over overgewicht, maar gewoon praktisch: omdat het klauwen vol geld kost.”

Is er veel onderzoek dat bewijst dat een overheid hier iets aan zou kunnen doen?

“Legio. Zelf vind ik Cuba altijd een mooi voorbeeld. Dat is een arm land, het zorgbudget per inwoner is tien keer lager dan in de Verenigde Staten. Maar als je de levensverwachting en de gezonde levensverwachting vergelijkt: dat verschilt nauwelijks. Ze hebben geen geld voor dure medicijnen, dus zetten ze in op preventie. Er is een sterk ontwikkelde huisartsenzorg in de wijk, ouderen bewegen samen, er zijn gespreksavonden over gezondheid. Dát is actief beleid.”

De overheid doet toch wel iets goed? We hebben een Nationaal Preventieakkoord.

“Dat is echt al winst. En met het roken zie je ook dat het gewoon werkt. Het terugdringen van tabak is het állerbelangrijkste dat je voor de volksgezondheid kunt doen, en dat gebeurt ook. Maar als het gaat om overgewicht zie ik nauwelijks effectief beleid. Ik was pas bij de zwemles van mijn zoontje, het zwembad staat in een redelijk arme buurt. Een derde van de kindjes had zichtbaar overgewicht. Let wel, als je als kind overgewicht hebt, gaat dat vaak niet meer weg. Dat heeft serieuze consequenties, medisch en psychisch. Later zullen mensen ons toch vragen: ‘Als je dat wist, waarom stond je dan toe dat er op scholen automaten stonden met ongezonde frisdrank? Waarom kwam de snackkar voorrijden? Waarom zorgde je niet voor een gezonde lunch op scholen? Dat is toch dom?’ Ja, natuurlijk is dat dom. Maar als je er geen regels voor maakt... Ik lees dat er nu een suikertaks wordt voorbereid, dat is positief. Maar er moet nog zo veel meer gebeuren.”

U betoogt dat je zulke investeringen altijd terugverdient. Dan is het toch onverstandig om ze niet te doen?

“Dat vind ik wel. Maar als je er met mensen over praat, krijg je reacties als: ‘Wat?! Wil je de kroketten verbieden in de bedrijfskantine, ben je gek geworden?! Dat is betutteling! Mensen kunnen toch hun eigen keuzes maken?’ De overheid gaat er ook nog steeds van uit dat de burger een homo economicus is die, misschien geholpen door een reclamecampagne met wat posters en spotjes, rationeel goede beslissingen neemt voor zichzelf. En dat het dus ook de schuld is van de burger als hij of zij door overgewicht ongezond opgroeit en oud wordt. Maar als de helft van je bevolking te dik is, betekent dat niet dat er iets mis is met al die individuele mensen, dan is er iets anders aan de hand. Dan hebben we een maatschappij gecreëerd die mensen ongezond oud maakt. We zijn niet gemaakt voor een omgeving met zo veel gemak en welvaart, dat maakt ons ziek.”

Wat kunnen mensen zelf doen?

“Je kunt heel veel doen, het is echt niet zo moeilijk of duur. Je hoeft niet drie keer per week naar de sportschool. Je hoeft alleen je schoenen aan te doen en een half uur te wandelen, en dan een klein beetje je best doen om door te stappen. Verder een lekker mediterraan dieet, niet te veel stressen, aandacht voor sociale contacten, op tijd naar bed, niet roken, dan kom je een heel eind.”

Nog even over die oudste man ter wereld die is overleden. Worden de oudste mensen ook steeds ouder?

“Ja, maar dat gaat niet heel snel. Ook in de zestiende eeuw had je al mensen die honderd werden, al gebeurde het toen minder vaak. Mensen zijn ook niet gemaakt om 120 te worden. Eerder om 65 te worden, in die tijd kun je doen waarvoor je biologisch op aarde bent: kinderen krijgen en ze opvoeden. De rest is reservetijd. Als je zuinig met je lichaam omgaat en geluk hebt, kun je lang meegaan, maar ik denk niet dat het doel moet zijn om 120 te worden, al zijn veel mensen daar wel naar op zoek. Ik ben veel meer geïnteresseerd in de vraag hoe zo veel mogelijk mensen gezond 80 kunnen worden. Dat vind ik nuttiger, en een stuk eerlijker bovendien.”

Meer over