PlusAchtergrond

Hebben Rutte en De Jonge gezag verspeeld? ‘Kan ze niet meer serieus nemen’

Premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge kondigden tijdens de coronapersconferentie nieuwe strenge maatregelen aan om de opmars van het virus tegen te gaan.  Beeld ANP
Premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge kondigden tijdens de coronapersconferentie nieuwe strenge maatregelen aan om de opmars van het virus tegen te gaan.Beeld ANP

Premier Rutte en minister De Jonge kregen het zwaar te verduren, vrijdagavond op de persconferentie. Rutte verwierp de vergelijking met een falende sportcoach. Maar hun gezag is echt ondermijnd, zegt hoogleraar openbaar bestuur Arjen Boin. ‘Ik kan De Jonge niet meer serieus nemen.’

Jop van Kempen en Bas Soetenhorst

Was het niet goed om te beginnen met welgemeende excuses? Waarom zouden mensen u nog vertrouwen? Wat gaat u beter doen?

Premier Mark Rutte en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge hadden weleens eenvoudiger coronapersconferenties dan die van vrijdag. Met ‘een soort van’ mea culpa beantwoordden ze de vragen. Ja, het lukte onvoldoende het belang van de basismaatregelen over het voetlicht te brengen, zei Rutte. Ja, het virus trekt zich niets aan van mijn al te grote stelligheid, zei De Jonge schuldbewust. Maar een knieval vanwege een verkeerde koers, die kwam niet. Vooral de communicatie moest beter.

De lockdownachtige maatregelen die ze aankondigden zijn een impliciete erkenning van het failliet van de koers van de voorbije maanden. ‘We’ zouden ons uit de crisis vaccineren, maar dat is niet gelukt. Het beleid waarbij versoepelingen en aanscherpingen elkaar als een trekharmonica afwisselen, mislukte eveneens. De rode draad: de versoepelingen gaan te snel, de aanscherpingen te traag en te voorzichtig.

Waarschuwingen genegeerd

Ook nu weer negeerde de regering wekenlang waarschuwingen dat actie was geboden. Terwijl de besmettingen en ziekenhuisopnamen vanaf oktober langzaam opliepen moest code zwart in zicht komen voordat het kabinet ingreep. Toch is het doemscenario – onvoldoende ziekenhuisbedden voor acute medische zorg – nog steeds niet met zekerheid afgewend.

“In Italië en Duitsland zeggen ze: we scherpen het beleid aan omdat we geen lange lockdown willen,” zegt D66-Kamerlid Jan Paternotte. “Hier is gewacht tot het niet meer anders kon.”

Dat trage gebeurt al vier golven lang. De afgelopen weken hielden de Tweede Kamer en het kabinet elkaar bezig met discussies hoe de QR-codes te organiseren voor toegang, terwijl de werkelijke brandende vragen (hoe verhinderen we code zwart en/of een nieuwe lockdown) bleven liggen. OMT-lid Marc Bonten keek ‘met verbijstering’ naar de recente Kamerbesprekingen, zegt hij. Hij riep de politiek eerder deze week op tot een fundamentele keuze tussen meer vaccinatiedrang of een lange lockdown tijdens de wintermaanden.

Bonten: “Politieke partijen vormen geen front om met het kabinet samen te werken. Het lijkt wel of het kabinet elke maatregel door de Kamer moet krijgen, waarbij pakweg 20 procent van de Kamer zegt: het probleem is er niet eens.”

Daarbij heeft het kabinet te maken met een afkalvend draagvlak voor nieuwe restricties. Als besloten was toch weer de scholen te sluiten, zou het verwijt zijn geweest dat er te weinig oog is voor het welzijn van de jeugd. Een harde lockdown had ook een harde klap voor de economie betekend. Maar de ‘avondlockdown’ waar nu voor is gekozen, leidt onvermijdelijk tot kritiek uit de hoek van virologen en epidemiologen, die het een halfzachte aanpak vinden. In die zin zit het kabinet klem.

Crisismanagement

Dat heeft het wel mede aan zichzelf te wijten, zegt hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur Arjen Boin (Universiteit Leiden), die onderzoek deed naar crisismanagement en meeschreef aan een boek over het coronabeleid in verschillende landen. De Nederlandse regering durft geen maatregelen te nemen waarvoor geen draagvlak is en schuift de pijnpunten altijd maar voor zich uit, constateert Boin. “De essentie van crisismanagement is juist dat je soms maatregelen moet nemen waar de crisis om vraagt, waarbij draagvlak van minder belang is.”

Dat komt mede door beroerde beslissingen uit het verleden, aldus Boin. Voorbeelden: getreuzel met de boosterprik, terwijl afgelopen zomer in Israël bleek dat boosters helpen; geschamper over mondkapjes; en de veronderstelling dat het nachtleven open kon als de pleister van de Janssenvaccinatie nog op de arm zat. “En zo kan ik nog wel even doorgaan.”

De grootste inschattingsfout van de afgelopen maanden noemt Boin dat het kabinet het probleem – en de oplossing – zoekt bij de ongevaccineerden. “Gevaccineerden gingen denken: ‘mooi, het gaat niet meer over ons, wij zijn veilig’. Zo is schijnveiligheid gecreëerd. Niemand hield meer afstand, met massale besmettingen tot gevolg.”

Rutte en De Jonge hebben hun gezag verspeeld, stelt Boin. “Ik kan De Jonge niet meer serieus nemen, en ik ben niet de enige. En Rutte staat erbij en kijkt ernaar. Dan word je medeplichtig. In het begin kon Rutte zeggen ‘die vraag gaat Hugo beantwoorden’, maar dat werkt nu niet meer. Bij een voetbalelftal dat al twaalf keer heeft verloren, komt een nieuwe trainer. Maar dat zie ik niet gebeuren.”