PlusInterview

Ethicus Rosalie Pronk: ‘Praten over euthanasie helpt vaak tegen doodswens’

Zwijgen helpt mensen die psychisch lijden en een euthanasiewens hebben niet. Hoe controversieel ook, het is belangrijk dat artsen praten over de optie euthanasie. Het verlangen naar de dood kan erdoor afnemen of zelfs helemaal verdwijnen, stelt ethicus Rosalie Pronk, die vrijdag promoveert aan Amsterdam UMC.

Hanneloes Pen
Rosalie Pronk. Beeld Dingena Mol
Rosalie Pronk.Beeld Dingena Mol

Rosalie Pronk sprak voor haar onderzoek een twintigtal patiënten met psychisch lijden en een euthanasiewens. Een van hen lijdt aan heftige anorexia, had talrijke behandelingen achter de rug en kreeg dwangvoeding. De vrouw was na jaren moegestreden en wilde niet meer verder leven. Haar vraag om euthanasie werd toegewezen door de psychiater en verpleegkundige die zich over haar situatie bogen.

Ook de euthanasiewens van een man die een zeer traumatische ervaring in zijn jeugd had gehad en zijn ernstige psychische problemen niet meer aan kon, werd toegekend. Zijn lijden was ondraaglijk en zijn besluit was weloverwogen, luidde het oordeel van het Expertisecentrum Euthanasie, voormalig Levenseindekliniek.

Ondraaglijkheid

Beide personen hebben sinds de toekenning nog geen euthanasie gepleegd. “Het idee dat er geen einde komt aan het psychisch lijden en dat het bij wijze van spreken nog veertig jaar kan duren, zorgt voor ondraaglijkheid. Met het toekennen van hun euthanasieverzoek is hun lijden erkend door de artsen. Die erkenning geeft rust en ruimte in het hoofd. Ze kunnen elk moment met hun leven stoppen.”

Euthanasie voor patiënten met psychisch lijden is controversieel. “Mensen helpen dood te maken is sowieso een controversieel onderwerp en euthanasie bij mensen met psychisch lijden is nog controversiëler. Artsen vinden het lastig om vast te stellen of iemand suïcidaal is of een weloverwogen, persisterende euthanasiewens heeft met daarbij een uitzichtloze situatie.”

Vijfhonderd huisartsen

Voor haar proefschrift A Dialogue on Death heeft Pronk (34), die in haar studie wijsbegeerte een master ethiek deed aan de Universiteit Utrecht, een enquête gehouden onder vijfhonderd huisartsen. Daarnaast nam ze diepte-interviews af bij 17 psychiaters, 21 patiënten met psychisch lijden met een euthanasiewens, 12 naasten van patiënten en 20 huisartsen.

In het onderzoek gaat het om patiënten die lijden aan ernstige psychische aandoeningen als depressies, anorexia, posttraumatische stressstoornissen door seksueel misbruik, mishandeling of verwaarlozing, autisme en psychoses. Het betreft zestien vrouwen en vijf mannen tussen voornamelijk 50 en 70 jaar. Enkelen van hen zijn jonger.

Meerdere stoornissen

Zo’n 80 procent van de mensen die een verzoek doet bij het Expertisecentrum Euthanasie heeft meerdere stoornissen. “Het zijn voornamelijk vrouwen die een euthanasiewens hebben. Zij zien het als een zachtere methode om dood te gaan. Mannen plegen vaker suïcide, de harde methode,” zegt Pronk.

De afgelopen twintig jaar is een flinke stijging te zien voor euthanasieverzoeken onder patiënten met psychisch lijden. In 1995 kwamen er 320 verzoeken binnen bij de psychiaters. In 2016 waren dat er 1100.

Terughoudend

Uit onderzoek van vorig jaar van het Expertisecentrum Euthanasie blijkt dat 57 procent van de verzoeken wordt afgewezen en bij 9,5 procent euthanasie wordt verleend. 20 procent van de indieners trekt het verzoek in. De overige 10 procent sterft onder meer aan een natuurlijke dood of door euthanasie door de huisarts (3,8 procent) of pleegt suïcide (3,9 procent). In 5,8 procent is het vervolg niet duidelijk. Soms laat de hulpvrager niets meer van zich horen.

Artsen worden echter steeds terughoudender over hulp bij zelfdoding voor mensen met een psychische aandoening. In 1995 was nog 47 procent van de psychiaters bereid te voldoen aan een euthanasiewens bij deze groep. In 2016 was dit verminderd naar 37 procent, zo blijkt uit het onderzoek van de derde evaluatie van de Euthanasiewet die in 2002 in werking trad.

Waarom zijn de psychiaters terughoudender geworden?

“Psychiaters maken zich zorgen over de zorgvuldigheidscriteria voor euthanasie. Ze zijn onzeker of ze er wel aan voldoen. Een euthanasiewens moet vrijwillig en weloverwogen en het lijden moet ondraaglijk zijn. Daarbij moet de patiënt niet meer te behandelen zijn. Maar wat is ondraaglijk lijden voor iemand met een psychische ziekte? Het is niet meetbaar en de arts weet ook niet of de patiënt beter wordt. Je kunt iemand niet onder een scan leggen, zoals bij iemand met een somatische ziekte. Bij mensen die terminaal zijn is het lijden duidelijk. Je ziet iemand vermageren en je ziet de fysieke pijn.”

Uw advies aan artsen en psychiaters is om het gesprek met psychische patiënten met een euthanasiewens actief aan te gaan. Uw bevindingen zijn in tegenspraak met die in de literatuur.

“Wetenschappers stellen dat je met praten over de euthanasie als reële optie het laatste restje hoop ontneemt bij de patiënt met psychisch lijden. Maar het kan dus ook andersom zijn. Patiënten voelen zich gehoord en weten dat hun lijden niet uitzichtloos hoeft te zijn.”

Hoe reageren naasten op de euthanasiewens van hun familieleden of vrienden?

“Zij staan er ambivalent in. Ze maken het lijden van dichtbij mee en zien hoe zwaar het is. Aan de andere kant willen ze dat iemand doorleeft, soms om religieuze redenen, of zien ze andere opties. Ze houden hoop dat het beter wordt. Ze proberen naast iemand te gaan staan en betrokken te zijn. Het is een proces. Het grootste gedeelte van de naasten die ik sprak, heeft er uiteindelijk begrip voor als iemand euthanasie wil.”

In België bestaat sinds anderhalf jaar een inloophuis voor mensen die psychisch lijden met een euthanasiewens. Zij leren er in individuele en groepsgesprekken met lotgenoten om te gaan met hun aandoening en de kwaliteit van hun leven te verbeteren. De belangstelling is groot. U wilt ook een dergelijk initiatief beginnen in Nederland.

“De belangstelling is er groot. Er worden persoonlijke doelen gesteld. Iemand met zware depressies even uit zijn huis te krijgen door een ommetje te maken of iemand in plaats van een vreetbui twee koekjes te laten eten. Als dat lukt, geeft dat positieve gevoelens over zichzelf. Praten met lotgenoten die hebben leren omgaan met hun ziekte, geeft hoop.”

Denk je aan zelfmoord of maak je je zorgen om iemand? Praten over zelfmoord helpt en kan anoniem via de chat op www.113.nl of telefonisch op 113 of 0800-0113.

Meer over