PlusProfiel

Ernst Kuipers kent de zorg als geen ander, maar wat gaat hij anders doen als minister van VWS?

Als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg is Ernst Kuipers (62) in de coronapandemie bijna wekelijks op televisie te zien. Nu wordt hij namens D66 de opvolger van Hugo de Jonge als minister van Volksgezondheid. Maar wat gaat Kuipers als minister anders doen?

Phaedra Werkhoven
Ernst Kuipers volgt Hugo de Jonge op als minister van Volksgezondheid. Beeld ANP
Ernst Kuipers volgt Hugo de Jonge op als minister van Volksgezondheid.Beeld ANP

Het kale hoofd met de staalblauwe ogen van Ernst Kuipers in het Erasmus MC werd een vertrouwd beeld tijdens de coronapandemie. De ‘beddenbaas’ stond voor een leger journalisten met achter hem het coronadashboard met de cijfers van de coronabesmettingen en de aantallen patiënten. Op alle vragen gaf hij geduldig antwoord. Of hij dat geduld in de Tweede Kamer ook gaat hebben wordt door vrienden betwijfeld. “Ernst heeft weinig op met kletskoek en onzin. Hij is gewend om met professionals te werken,” zegt Jaap Fogteloo, vriend van Kuipers en internist bij het LUMC. “Als je de opportunistische vragen hoort die aan De Jonge worden gesteld door politici die niets van zorg afweten, dan wordt dat voor Ernst wel een uitdaging.”

Duizelingwekkende nevenfuncties

Kuipers heeft een lange indrukwekkende carrière en is wereldwijd de meest geciteerde MLD-arts geweest door zijn wetenschappelijke publicaties. Hij werd hoogleraar en zette het landelijke bevolkingsonderzoek darmkanker op de kaart. In 2013 stapte hij uit de patiëntenzorg en werd bestuursvoorzitter van het Erasmus MC. Met daarnaast nog een duizelingwekkend aantal nevenfuncties. Als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg (LNAZ) was hij het die aan het begin van de coronapandemie inzag dat er een landelijke patiëntenspreiding moest komen. Arold Reusken, directeur van het LNAZ, weet dat nog goed. “Ernst zei, toen het in Brabant over begon te lopen met patiënten: dit moeten we landelijk doen. Nu is het Brabant, straks is het een andere regio. Binnen een weekend had hij de juiste mensen aan tafel. Het LCPS ontstond, waarmee hij echt heeft voorkomen dat de zorg vastliep.”

De superlatieven zijn niet van de lucht, als collega's, vrienden, bekenden over Kuipers vertellen, unaniem vinden ze hem geknipt voor de job. Ze noemen zijn inhoudelijkheid, betrouwbaarheid, kennis, vooruitziende blik, bescheidenheid, zijn energie en humor. “Ik ken niemand met zoveel energie, ik ga hem echt enorm missen,” zegt Joke Boonstra, die sinds vier jaar met hem in de Raad van Bestuur van het Erasmus MC zit. “Hij lijkt me bij uitstek geschikt voor het ministerschap.” Ze denkt dat het hem gaat helpen vakminister te zijn, nu de schijnwerpers zo op de zorg gericht zijn. Maar, zegt ze, het afbreukrisico is groot, het ministerschap is geen gelopen race. IJdelheid is hem vreemd. Frustratie kent hij amper. Hij is taai en houdt zijn doel goed voor ogen. “Hij kan goed uitleggen aan iedereen wat we aan het doen zijn.”

Geen andere bestuurder zat zoveel op de ic om met patiënten en personeel te praten als hij, weet ze. Ze herinnert zich een ochtendvergadering met de Raad van Bestuur waar Kuipers een mail voorlas van de ouders van een 16-jarig meisje dat zelfmoord had gepleegd, waarin ze hem bedankten voor de goede zorg ondanks de coronacrisis. Kuipers was tot tranen geroerd. “We zaten daar allemaal stil te zijn, geëmotioneerd door Ernst, maar ook omdat we allemaal dachten: hier werken we dus zo hard voor. Om dit te kunnen doen.”

Veel gezag

Iemand die het omgekeerd deed, vanuit de politiek richting een bestuurspost bij het VUmc is Wouter Bos. “Dan mis je dus de kennis als arts, maar goed, ik wist weer wel wat van financiën. Ernst kan straks als minister putten uit ervaring en dat is een enorm voordeel ten opzichte van de huidige minister.” Bos denkt dat Kuipers sneller zelf analyses kan maken zonder dat hij uitgebreid gebrieft moet worden. Ook zal het helpen dat hij als arts zijn inbreng heeft in de ministerraad. Els Borst had destijds ook in het veld veel gezag doordat ze arts was. Bovendien heeft hij de bestuurlijke ervaring als zorgbestuurder. “Maar hij mist de politieke ervaring. In de politiek is er een groot verschil tussen gelijk hebben en gelijk krijgen. Als er besloten is dat een plus een drie is, moet je daarmee werken. En dat is vaak ontzaglijk moeilijk.”

Bos heeft een zeer hoge pet op van Kuipers, maar ook hij zal straks aan zijn achterban moeten uitleggen dat de zorg onbetaalbaar gaat worden. De grootste gemiste kans volgens Bos is dat er niet twee ministers zijn. Dat Kuipers coronaminister en minister van VWS in één is. “Je zag dat Hugo de Jonge als verantwoordelijk minister niet goed gecommuniceerd heeft richting de samenleving. Daardoor kwam er wantrouwen ten opzichte van het beleid.” Kuipers zal dat beter gaan doen, denkt hij. “Ik hoop dat de witte jas hem zal helpen.”

In 2013 stapte werd Kuipers bestuursvoorzitter van het Erasmus MC. Beeld ANP
In 2013 stapte werd Kuipers bestuursvoorzitter van het Erasmus MC.Beeld ANP

In het gezin Kuipers, met vijf jongens van wie Ernst de oudste was stond het altijd voorop dat je je maatschappelijk moest inzetten. Gebruik je talenten en doe dat goed, was het credo. In het kleine dorpje Creil had vader Kuipers een huisartsenpraktijk, waar patiënten aan huis kwamen. De op een na oudste broer Edgar denkt dat als zijn vader nog geleefd had, hij heel trots op Ernst was geweest. “Zelf vind ik het heel prettig dat Ernst deze ministerspost gaat doen. Hij is betrouwbaar, eerlijk en heel goed in zijn vak. Als hij iets aanpakt, gaat hij ervoor.”

Appen over de honden

Volgens broer Edgar heeft het Kuipers gevormd dat hun vader al op 62-jarige leeftijd overleed. Er kwam meer verantwoordelijkheid op zijn schouders terecht. De broers onderling praten niet zo over hun professionele carrières. “We appen over de honden, die we allemaal hebben, we hebben dezelfde humor, we zijn broers, no matter what. We houden privé en professioneel gescheiden, dus nee, Ernst zou nooit appen dat hij een ministerspost krijgt.” Edgar vindt het mooi om te zien dat zijn broer nu het verschil gaat maken. “Zo zijn we ook opgevoed. Ernst wil helpen, impact maken. Dat drijft hem. Het materiële en de bekendheid, die had hij liever niet gehad.”

Dat een vakminister hele andere keuzes kan maken dan een politiek bestuurder is een ding dat zeker is, vindt Fogteloo. Hij noemt de trage start van de boostervaccinaties als voorbeeld. “Hugo de Jonge had het heel zwaar op deze post in een crisis. Ernst zou zeker de voorzitter van de Gezondheidsraad hebben overtuigd, dat er eerder met de boostercampagne begonnen moest worden.” Dat is, denkt hij, omdat Kuipers met zo'n voorzitter als gelijke zou kunnen spreken. “De Jonge staat op achterstand, terwijl hij moeilijke besluiten moet nemen met grote maatschappelijke gevolgen.”

Niemand is verrast over Kuipers’ stap naar het ministerschap. “Zie je wel, we zeiden het toch altijd al?” Dat appte maagleverdarmarts Lisanne Holster naar Kuipers, toen ze hoorde dat hij voor de ministerspost gevraagd was. Ze promoveerde in 2014 cum laude bij hem. Voor zijn afscheid in 2013 als afdelingshoofd van de afdeling maagdarmleverziekten van het Erasmus MC maakte ze samen met een aantal andere promovendi de glossy ‘Ernst.’ Op de laatste bladzijde stond de vooruitblik in het volgende nummer: “Ernst Kuipers vertelt over zijn nieuwe functie als minister van Volksgezondheid.”

Ja, lacht ze nu. “We voelden dat allemaal zo. Iemand als Ernst is zo bijzonder, die kom je maar één keer in je leven tegen. Toen was hij al zo maatschappelijk betrokken en breder bezig, met preventie en kwaliteit van leven. Hij kon jonge mensen laten floreren door zelf een stap opzij te doen.” Zo liet hij haar in zijn plaats naar een congres in Lissabon gaan om daar te spreken. “Maar niet zonder dat hij me heel goed hielp, zodat ik daar niet door het ijs zou zakken.”

Kille manager

Toch is het niet allemaal hosanna. Op de werkvloer van het Erasmus MC zou Kuipers bekend staan als een kille manager die geen oog heeft voor zijn personeel, vertelt een lid van het actiecomité van de FNV dat actievoerde voor een betere cao en dat vanwege ‘de angstcultuur’ niet met naam genoemd wil worden. “Eigenlijk werd er met zoveel woorden gezegd dat we niet moesten zeuren. Als er nog tijd voor koffie was, dan kon er nog een bed bij.”

Ook kritisch is epidemioloog Amrish Baidjoe, die de voorspellingen van Kuipers wisselvallig als het weerbericht noemt. Kuipers zei in een talkshow dat de avondklok niet gewerkt heeft. “Maar hij wilde geen cijfers delen om het te bewijzen. Juist in dit klimaat moet je terughoudend zijn met uitspraken en als je ze doet moet je cijfers paraat hebben,” vindt Baidjoe. Toch is het volgens hem bijzonder verstandig dat Kuipers minister wordt. “Hij zal beter begrijpen wat er nodig is dan Hugo de Jonge, die niets met zorg heeft. Signalen uit de zorg worden sneller serieus genomen als Kuipers het zegt.” Bovendien, denkt hij, is iemand zonder technische kennis zoals De Jonge vatbaarder voor lobby’s.

Maar Kuipers zit er niet voor zichzelf, want hij kan al lang stoppen met werken en de wereld rondzeilen. Hij doet dit voor de maatschappij, zegt Maarten Frissel, al 35 jaar vriend en zelf directeur van een middelbare school. Dat bewondert hij in hem. “Als ik een halve dag zijn leven zou moeten leiden zou ik er al aan onderdoor gaan. Maar hij kan dat, hij kan uitzonderlijk goed omgaan met druk en stress.”

Onomstreden is Kuipers niet. Volgens Frissel heeft hij vijanden gemaakt doordat hij beslissingen genomen heeft in de medische sector. Zo mochten bepaalde moeilijke hartoperaties alleen nog in het Erasmus gedaan worden. Ook de fusie tussen de TU Delft en het Erasmus heeft voor veel verzet gezorgd. “En toch is het gebeurd. Ernst laat heilige huisjes sneuvelen als hij weet dat het beter is voor de gezondheidszorg.”

Zijn kracht is dat hij altijd vele stappen vooruit denkt, verder dan iedereen om hem heen, denkt Frissel. “Hij is een enorme strateeg. Hij heeft het overzicht, meer dan wie ook. Ernst heeft haast, hij heeft een agenda en hij weet dat hij het beter kan gaan doen. Je moet van goede huize komen wil je hem tegenhouden.” Of het hem gaat lukken? Lachend: “Dat is de million dollar question.”

Meer over