Plus

Den Haag komt vandaag met stikstofbrief, boeren zullen de grootste prijs betalen

De stikstofcrisis draait in de kern om de tegenstelling tussen economie en natuur. Nadat Nederland 162 natuurgebieden aanwees, voelden boeren al nattigheid.

Hans van Soest
Melkveehouderij nabij natuurpark de Groote Peel, een Natura 2000 gebied. Beeld ANP /  ANP
Melkveehouderij nabij natuurpark de Groote Peel, een Natura 2000 gebied.Beeld ANP / ANP

Het is peentjes zweten bij menig boerengezin vandaag. “De dag waarvan we allemaal wisten dat-ie een keer zou komen,” aldus minister Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof).

Want inderdaad, al twintig jaar voelen boeren dat ze in de problemen zouden komen door de stikstof die vrijkomt uit de mest op hun bedrijven. Al sinds in 2003 door het toenmalige kabinet Balkenende de eerste zogeheten Natura 2000-gebieden werden aangewezen, werd duidelijk dat die uitstoot omlaag moest.

162 van die Natura 2000-gebieden heeft ons land. Het zijn door Europese regels beschermde gebieden waar bedreigde planten- en diersoorten leven, van de wilde ridderspoor tot de rugstreeppad.

Al direct trokken boerenorganisaties, maar ook gemeentebesturen ten strijde. Want de grenzen van die natuurgebieden zouden grote invloed hebben op industrie, autoverkeer en boerenbedrijven in het gebied. Door aanwijzing van soms een klein stukje natuur kon ineens de rondweg in een nabijgelegen gemeente of de bouw van een nieuwe stal niet meer doorgaan.

Juridisch gevecht

“Ik ben destijds bij de nodige inspraakavonden geweest,” zegt voormalig PvdA-Kamerlid Lutz Jacobi. “Het ging vooral over de juridische consequenties van waar een grens zou komen te lopen. Al vanaf het begin is de hele discussie over Natura 2000 niet gegaan over hoe behouden we met zijn allen zo veel mogelijk mooie natuur, maar werd het een juridisch gevecht. Het resultaat is dat niemand er beter van is geworden na al die jaren. Ook de natuur niet.”

De gebieden werden aangewezen als er planten of dieren leefden die voortkomen op de Europese lijst van de zogeheten vogel- of de habitatrichtlijn. Boeren en ondernemers in de buurt hikten al meteen aan tegen de stikstofregels die dat met zich meebracht.

Brandnetels

Stikstof komt vrij door fabrieken, uitlaatgassen van auto’s en vooral door mest. Dat slaat in de vorm van ammoniak en stikstofoxide neer in natuurgebieden. Daardoor groeien bijvoorbeeld braamstruiken, brandnetels en grassen harder en die overwoekeren kwetsbare planten, waardoor ook insecten en dieren verdwijnen. Daarnaast verzuurt de bodem erdoor. Nederland heeft zich ertoe verplicht de gebieden in stand te houden. Vergunningen voor allerlei nieuwbouw werden in de buurt van Natura 2000-gebieden daarom nog maar mondjesmaat verstrekt.

De overheid kwam daarop met de zogeheten Pas-regeling, waardoor er toch kon worden gebouwd. Maar toen de rechter in 2019 een streep zette door die methode, kon er ineens helemaal niets meer. Bouwplannen voor bijvoorbeeld nieuwe woonwijken kwamen stil te liggen.

Natuurlijke veranderingen

Het vorige kabinet heeft nog geprobeerd een streep te zetten door een aantal Natura 2000-gebieden. Waren ze echt allemaal even belangrijk? En kon een aantal kleintjes niet worden afgeschaft, als we in ruil daarvoor op andere plekken natuurgebieden zouden uitbreiden? Nee, oordeelde Brussel. Regels zijn regels. Een Natura 2000-gebied kan alleen zijn status verliezen door natuurlijke veranderingen. Bijvoorbeeld als de tapuit niet meer kan broeden in een duingebied na een overstroming, maar niet omdat de overheid het gebied heeft verwaarloosd.

Opvallend: er komen ondanks de al jaren slepende stikstofdiscussie nog steeds Natura 2000-gebieden bij. Zoals de Bruine Bank op de Noordzee, waar alken en mantelmeeuwen foerageren. Of er komen nieuwe dieren op de Europese lijst terecht, zoals deze week de brede geelrandwaterroofkever. Dat kan in de toekomst weer consequenties hebben.

Vandaag maakt het kabinet bekend hoeveel minder stikstof er moet worden uitgestoten bij elk gebied. Hoewel het kabinet bezweert dat ook de industrie en de binnenvaart een bijdrage moeten leveren, zullen de boeren de grootste pijn lijden. Stallen moeten aangepast worden, bedrijven verplaatst of zelfs gesloten.

Reductie veestapel

En stikstof is niet het enige probleem. Minister Henk Staghouwer (Landbouw) praat in Brussel de blaren op zijn tong om voor Nederland weer een uitzondering te krijgen op de Europese mestregels. Al jaren mag er in ons land meer mest per hectare worden uitgereden dan elders. Maar voor dit en volgend jaar hebben we die uitzondering nog niet binnen. De Europese Commissie wil naar verluidt eens resultaat zien bij de naleving van natuur- en milieuregels in ons land.

Ook dat kan slecht nieuws betekenen voor de boeren. Of zoals Van der Wal vorige week al aankondigde: “Dat we tot een reductie van de veestapel komen, is evident.”