PlusAnalyse

De macht van de grote getallen: waarom virologen zo bang zijn voor omikron

Nederland werd vrijdagavond overvallen door het nieuws dat het Outbreak Management Team (OMT) pleit voor een nieuwe harde lockdown. Waarom zijn experts zo bang voor de omikronvariant?

Chris van Mersbergen
Een teststraat op Schiphol, opgebouwd na de eerste berichten over de omikronvariant. Beeld Remko de Waal/ANP
Een teststraat op Schiphol, opgebouwd na de eerste berichten over de omikronvariant.Beeld Remko de Waal/ANP

Om maar met het goede nieuws te beginnen: vanuit Zuid-Afrika, waar de omikronvariant zich een tijdje geleden voor het eerst manifesteerde, klinken hoopgevende geluiden over omikron. Hugo Tempelman, een Nederlandse arts die al lang in Zuid-Afrika werkt en daar betrokken is bij het onderzoek naar coronavirusvarianten, zegt dat omikron ‘duidelijk minder ziekmakend’ is dan de voorganger die nu verdrongen wordt, de deltavariant.

“Het aantal besmettingen stijgt razendsnel, maar het zijn vooral mensen zonder symptomen of met milde klachten. Het aantal ziekenhuisopnames blijft erg beperkt. Dus ik ben voorzichtig positief over omikron.”

Ook Hans Zaaijer, arts-microbioloog aan het Amsterdam UMC en hoofdonderzoeker bij bloedbank Sanquin, put hoop uit de meest recente cijfers die hij zag uit Zuid-Afrika. “Als je de grafieken bekijkt: het aantal besmettingen schiet in een bijna kaarsrechte lijn omhoog, dat is echt ongekend, indrukwekkend. Maar de lijn van het aantal ziekenhuisopnames verloopt veel platter. Coronapatiënten komen in verhouding bovendien veel minder vaak op de ic terecht.”

Het slechte nieuws

Nu het slechte nieuws: deskundigen in Nederland, maar ook in de rest van Europa, zijn er totaal niet gerust op dat dit soort positieve berichten hier straks ook werkelijkheid worden. “In het begin van een golf zie je altijd dat vooral de jongere populatie in een land besmet raakt,” zegt bijvoorbeeld Amrish Baidjoe, assistent-professor infectieziekten en epidemiologie bij de London School of Hygiene and Tropical Medicine. “Die worden gemiddeld veel minder ziek. Bovendien: de gemiddelde leeftijd in Afrika is stukken lager dan hier in Europa. Optimisme is belangrijk, maar terughoudendheid over dit soort berichten is echt gepast, omdat ik ook andere geluiden uit Zuid-Afrika hoor.”

Het is vooral de snelheid waarmee de omikronvariant zich verspreidt die deskundigen zorgen baart. In Amsterdam nam het aandeel van omikron bij nieuwe besmettingen toe van 2,5 procent vorige week maandag tot 25 procent afgelopen woensdag.

“Het gaat dus ook hier razendsnel, en dat betekent dat je straks te maken gaat krijgen met heel grote aantallen besmettingen,” vermoedt Jean-Luc Murk, arts-microbioloog bij het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg. “Dan kan het zo zijn dat omikron minder ziekmakend is, dat weten we nog niet zeker, maar kwetsbaren zullen sowieso altijd ziek worden. En je hebt nog te maken met ongevaccineerden. Waar je het over hebt, is echt de macht van de grote getallen. Als het verkeerd uitpakt, kan het ook echt verkeerd uitpakken.”

Zaaijer: “Voorzover ik het kan beoordelen, heeft omikron gemiddeld een milder verloop en zijn patiënten sneller genezen. Maar de toename in het aantal besmettingen lijkt zo groot, dat het toch de zorg kan overstromen.”

Onze opgebouwde immuniteit

Bloedbank Sanquin maakte deze week bekend dat 97 procent van de Nederlanders antistoffen tegen corona heeft opgebouwd, door vaccinatie of omdat ze het virus onder de leden hebben gehad. Is zelfs dat enorm hoge percentage niet genoeg om ons voor een lockdown te behoeden? Het lijkt erop, stelt Baidjoe. “Met omikron hebben we te maken met in ieder geval een gedeeltelijke immuniteitsdoorbraak. De vaccins die we hebben beschermen minder goed. Dat maakt dat deze nieuwe variant het complete speelveld van de pandemie opnieuw verandert.”

Zaaijer pakt de meest recente cijfers uit Zuid-Afrika erbij. “Bij de deltavariant was de bescherming van twee shots van het Pfizer-vaccin tegen infectie 80 procent, bij omikron blijft daar nog maar 33 procent van over, zo lijkt het. De bescherming tegen ziekenhuisopname daalt van 93 procent bij delta naar 70 procent bij omikron. Let wel, dit zijn nog heel verse cijfers. Je moet er erg voorzichtig mee zijn.”

Wat dus nog niet zeker is, zegt Murk, is hoe ziek een gevaccineerde die corona krijgt gemiddeld wordt. “We zien wel dat het aantal antistoffen bij gevaccineerden daalt. Maar iemands afweerreactie bestaat niet alleen uit antistoffen, ook andere cellen kunnen meestrijden.”

Weinig buffer

Wat Nederland op dit moment ontzettend parten speelt: de ziekenhuizen liggen al vrij vol met coronapatiënten. Het zijn er bijna 2500, waarvan er 638 op de intensive care liggen. Ook de huisartsen kunnen het werk amper meer aan. Daarmee piept en kraakt het zorgsysteem al in zijn voegen. Veel reguliere behandelingen en operaties moeten worden uitgesteld.

“We hebben gewoon een heel slechte uitgangspositie,” ziet Baidjoe. “De situatie in de ziekenhuizen is zeer ernstig. Dan kun je wel zeggen: er is sprake van een daling van het aantal patiënten. Maar het is een kleine daling op heel veel patiënten. Er is geen bufferruimte.”

Dat heeft ons land deels aan zichzelf te danken, vindt de epidemioloog. “Nederland heeft steevast laat ingegrepen bij nieuwe golven, en dit najaar vroeg en in extreme mate versoepeld. Duitse collega’s zeiden toen tegen me: wat doen jullie daar?”

De boosterprik

‘Boosteren, boosteren, boosteren!’, drukte RIVM-baas Jaap van Dissel deze week iedereen op het hart in de Tweede Kamer. Een boostervaccinatie (oppepprik) helpt duidelijk tegen de omikronvariant, vertelde prominent OMT-lid en hoogleraar virologie Marion Koopmans gisteren bij talkshow Op1.

“We moeten dus massaal gaan boosteren, als de wiedeweerga,” zegt Baidjoe. “Vaccins zijn er genoeg, ik hoop dat Nederland genoeg mankracht kan vinden om het héél snel te doen. Als een boosterprik in de arm zit, duurt het nog twee weken voor die effect heeft. En als je ziet hoe snel omikron om zich heen grijpt, ben je misschien dus al te laat om daarmee een nieuwe golf in de ziekenhuizen te voorkomen. Daarom is het logisch om uit voorzorg over te gaan tot strengere maatregelen, vooral met kerst in aantocht.”

Half januari zou iedereen die dat wil een boosterprik in de arm moeten hebben zitten, beloofde het kabinet eerder deze week. Daarna duurt het dus nog twee weken voor iedereen met de oppepprik een nieuwe beschermingslinie heeft opgebouwd. Is dat nog wel op tijd, als je ziet hoe snel omikron zich nu vermenigvuldigt? “Het antwoord zal waarschijnlijk nee zijn, daar ben ik ook bang voor,” stelde Olaf Dekkers, klinisch epidemioloog aan het Leids Universitair Centrum, gisteravond in Nieuwsuur.

Wat als het meevalt?

Zou het kunnen dat omikron een storm in een glas water is? Dat de nieuwe variant in heel hoog tempo een heleboel mensen besmet, maar ze daarbij niet of nauwelijks ziek maakt? Ja, dat kan nog steeds, erkende ook Koopmans gisteren. “Als omikron echt heel mild blijkt te zijn, dan zou het een redding kunnen zijn,” zei het OMT-lid, wijzend op een scenario dat corona zich via omikron ontwikkelt tot een relatief onschuldige griepachtige ziekte.

“Ik denk niet dat omikron een storm in een glas water gaat zijn,” zegt Baidjoe. “Maar stel nou dat dat zo is. Dan nog is een stevige ingreep zoals een lockdown positief. Met een ingrijpende maatregel breng je dan eindelijk het torenhoge aantal besmettingen omlaag, waardoor we in het meest optimistische scenario ook sneller van maatregelen af kunnen raken.”

Meer over