Plus

De ene demonstrant krijgt meer ruimte dan de andere – waar ligt de grens?

Het platleggen van Schiphol, blokkades op wegen. Niemand weet hoe de protestacties van boeren maandag zullen verlopen, maar ze roepen hoe dan ook vragen op. Waar ligt de grens van het demonstratierecht?

Tim Wagemakers
Boeren die met hun trekkers bij de Tweede Kamer stonden, verlaten Den Haag.  Beeld ANP
Boeren die met hun trekkers bij de Tweede Kamer stonden, verlaten Den Haag.Beeld ANP

Van een giertank die leeggespoten werd op het gemeentehuis van Lochem tot boeren voor het huis van stikstofminister Christianne Van der Wal. Recente protestacties blijven niet beperkt tot het opdraven met een bordje op het Malieveld. Komende maandag worden nieuwe acties verwacht van protesterende boeren. Op sociale media gaat de oproep rond ‘het land plat te leggen’.

Het demonstratierecht is gewaarborgd in de Grondwet. Burgemeester van Amsterdam Femke Halsema noemt het geregeld bijkans heilig. Maar mag ook alles? Twee experts - Berend Roorda en Ira Helsloot - geven antwoord.

Hoe zit het met het recht op demonstreren?

Iedereen heeft het recht om te demonstreren, zegt Helsloot, hoogleraar Besturen van Veiligheid aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Voor een demonstratie is geen vergunning of toestemming nodig, maar deze moet wel worden aangemeld bij de burgemeester. Vervolgens kunnen risico-inschattingen worden gemaakt en kan de demonstratie waar nodig beschermd en indien noodzakelijk beperkt of zelfs verboden worden. Dat laatste kan alleen bij serieuze dreiging voor de openbare orde.

Is er een grens aan het demonstratierecht?

Die is er zeker, zegt Berend Roorda, universitair hoofddocent Demonstratierecht in Groningen. “Zo mag de burgemeester beperkingen stellen als de gezondheid in gevaar komt, het verkeer te ernstig belemmerd wordt of als er gerede kans is dat er wanordelijkheden gaan komen.”

Demonstranten moeten zich houden aan de geldende regels. Daar is vaak discussie over, omdat demonstranten soms juist die regels met hun protest ter discussie willen stellen. Roorda: “Het klassieke voorbeeld is de Amerikaanse activiste Rosa Parks. Zij ging in de jaren 50 van de vorige eeuw in het gedeelte van de bus zitten waar dat niet mocht, om het racisme in de wet aan te kaarten.”

In een recentere zaak speelde dit toen demonstranten van Greenpeace een boorplatform bezetten. Roorda: “De rechtbank Amsterdam constateerde dat het een strafbaar feit was, maar veroordeelde niemand vanwege het belang van de actie en het feit dat die zorgvuldig was uitgevoerd.”

Het recht om te demonstreren mag niet misbruikt worden om bijvoorbeeld anderen hetzelfde recht te ontnemen. Een voorbeeld was de actie van de ‘Blokkeerfriezen’, die in 2018 een demonstratie van activisten van Kick Out Zwarte Piet verhinderden. Zes van hen werden veroordeeld. Of blokkeeracties van boeren hier onder vallen, hangt volgens Roorda af van de situatie. “Komen bedrijfsprocessen bijvoorbeeld in gevaar?”

De grenzen van het demonstratierecht hebben ook een morele dimensie. Is een demonstratie voor het huis van een minister acceptabel? Helsloot snapt dat politici zich daar ferm tegen uitspreken, maar vindt dat de overheid enorm moet oppassen met grote uitspraken. “Als overheid moet je het recht op demonstratie vooropstellen en zo ver mogelijk wegblijven van morele oordelen.”

Mogen sommige demonstranten meer dan anderen?

Juridisch gezien niet, maar toch herkent Helsloot het beeld. “Je zag dat rond bijvoorbeeld de Black Lives Matter-demonstratie op de Dam die doorging tijdens corona, terwijl andere protesten niet mochten. Het argument is dan vaak dat er een andere risico-inschatting gemaakt is, maar dat is natuurlijk arbitrair.”

Roorda constateert dat bijvoorbeeld klimaatactivisten veel vaker worden opgepakt dan protesterende boeren die de regels overtreden. “Dat komt omdat het niet eenvoudig is om op te treden, mede vanwege de tractoren die worden ingezet. Het kan snel escaleren als stevig wordt opgetreden. Klimaatactivisten werken daarnaast vrijwel altijd geweldloos mee als ze worden aangehouden.”

Kunnen vooraf grenzen gesteld worden aan de verwachte acties van maandag?

Protesten die niet worden aangekondigd, zijn heel lastig voor de autoriteiten en de risico’s zijn groot, zegt Roorda. “Het betekent namelijk dat overheden vooraf al opschalen, zich sneller genoodzaakt voelen op te treden en daarmee situaties sneller escaleren.”

Toch kunnen nu al stappen gezet worden. De burgemeester van de gemeente Haarlemmermeer heeft aangekondigd maandag geen tractoren op de A4 toe te staan. Roorda: “Daarmee zorg je dat als boeren toch met trekkers komen, ze kunnen worden aangehouden vanwege het overtreden van de door de burgemeester gestelde beperking.”

Helsloot vindt dat de overheid niet te gemakkelijk over begrenzingen moet denken. “De overheid heeft alle geweldsmiddelen en macht. Ook in deze onrustige weken moeten ze dat goed beseffen.”

Meer over