PlusAchtergrond

Bestelde peiling als campagnewapen: ‘Zo wordt de horserace benadrukt’

De stembussen voor de gemeenteraadsverkiezingen zijn maandag 14, dinsdag 15 en woensdag 16 maart open. In Amsterdam zou D66 of GroenLinks volgens peilingen van Maurice de Hond en I&O Research de grootste partij kunnen worden. Beeld Robin van Lonkhuijsen/ANP
De stembussen voor de gemeenteraadsverkiezingen zijn maandag 14, dinsdag 15 en woensdag 16 maart open. In Amsterdam zou D66 of GroenLinks volgens peilingen van Maurice de Hond en I&O Research de grootste partij kunnen worden.Beeld Robin van Lonkhuijsen/ANP

Lokale peilingen, besteld door een politieke partij die hoopt goed te scoren, maken deze gemeenteraadscampagne school. Een onderzoeksverantwoording wordt niet altijd openbaar gemaakt. Slim wapen of kwalijke poging tot beïnvloeding?

Hanneke Keultjes

D66 heeft een ‘unieke kans’ om in Maastricht de grootste partij te worden, zo valt te lezen op de eigen website. Waar ze die wijsheid vandaan halen? ‘Een peiling van Maurice de Hond wijst dat uit,’ schrijft de partij triomfantelijk.

Maastricht is niet de enige gemeente waar opiniepeiler De Hond in opdracht van D66 onderzoek doet in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. Waar precies, is niet duidelijk. In elk geval in Amsterdam en Nijmegen werd gepeild, maar volgens campagneleider Sjoerd Sjoerdsma worden niet alle peilingen openbaar gemaakt. “Soms is er geen interesse van een lokale journalist. Dan gaan we het niet in onze eigen echoput delen.”

Een boodschap die D66 Maastricht blijkbaar had gemist.

GroenLinks bestelde ook peilingen, maar dan bij I&O Research. Ze werden uitgevoerd in Amsterdam, Utrecht en Groningen. Over de kosten wil niemand wat zeggen. Volgens De Hond ‘valt dat allemaal wel mee’ en is het ‘zeker geen duizenden euro’s’. “Goed onderzoek kost tijd en kost geld,” wil opiniepeiler Peter Kanne van I&O Research alleen kwijt. Zowel De Hond als Kanne benadrukt dat de partij die de opdracht geeft, geen invloed heeft op de uitslag van de peiling.

Onderzoeksverantwoording

Maar op sommige peilingen valt wel wat af te dingen. Zo is er bij de D66-peilingen van De Hond geen onderzoeksverantwoording te vinden. Hoeveel mensen in Maastricht zijn gepeild, is noch op de site van D66 te vinden, noch ergens anders. De peiling in Nijmegen, een stad waar 170.000 mensen wonen, zou onder slechts 307 mensen zijn uitgevoerd.

Volgens De Hond is dat onzin. Zijn peilingresultaten zijn gebaseerd op landelijk onderzoek, volgens opgave van D66 onder vijfduizend mensen, en wordt aangevuld met ‘een steekproef in de gemeente’. De Hond: “De lokale peiling zegt niet alles, dus ik neem ook de landelijke trend mee.”

Als het CDA het landelijk bijvoorbeeld slecht doet, is het volgens hem ‘uitgesloten’ dat de partij goed scoort in gemeenten.

Volgens Sanne Kruikemeier, onderzoeker politieke communicatie aan de Universiteit van Amsterdam, benadrukken de peilingen het frame van de politiek als een horserace. Door de peilingen te publiceren ‘laat je vooral de wedstrijd zien, niet de inhoud’ en maken D66 en GroenLinks er een tweestrijd van ‘terwijl het geen tweestrijd is’. “In de meeste gemeenten doen zo veel partijen mee.”

Volgens Kruikemeier kan dat leiden tot wantrouwen onder de kiezers die juist willen weten wáár een partij voor staat en niet op welke plek een partij staat in een tabelletje.

Black box

Maar de partijen móeten wel peilingen bestellen, zeggen de campagneleiders, om inzicht te krijgen in hoe hun campagne ervoor staat. “Je tast in het duister, want er zijn geen lokale peilingen. Eigenlijk verlenen we een dienst aan de democratie,” vindt D66-campagneleider Sjoerdsma die stelt dat de peilingen ‘ook motiverend werken voor onze campaigners’.

Wijnand Duyvendak, campagneleider bij GroenLinks, noemt de peilingen een manier om ‘de temperatuur van het water te voelen’. GroenLinks had bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018 het beste resultaat ooit. Maar bij de landelijke verkiezingen van 2021 halveerde de partij bijna. Duyvendak: “We keken in een black box, want de landelijke peilingen zijn niet zo nuttig. We wilden weten: liggen we op koers voor fors herstel?”

Die partij vroeg Peter Kanne van I&O Research daarom in een aantal steden onderzoek te doen, maar volgens Kanne kon dat in maar drie steden ‘verantwoord’ worden gedaan. In Amsterdam en Groningen leidt D66, blijkt althans uit zijn peiling, op de voet gevolgd door GroenLinks. Alleen in Utrecht kwam opdrachtgever GroenLinks als grootste uit de bus. Maar alleen díe peiling openbaar maken, was geen optie. “De opdrachtgever bepaalt of ons onderzoek openbaar wordt, maar het is dan wel alles of niets,” zegt Kanne. “Dat is onze voorwaarde.”

Niet chic

Duyvendak besloot tot publicatie, inclusief het rapport met citaten van kritische GroenLinksstemmers. Hij benadrukt dat de partij er niet de boer mee is opgegaan. “Dan is het wel een heel opportunistisch instrument.” Dat er bij de peilingen die in opdracht van D66 werden uitgevoerd ‘alleen een staatje’ wordt gedeeld zonder verantwoording, vindt hij ‘niet chic’. “Dat is niet inzichtelijk.”

D66-partijleider Sigrid Kaag voert in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen campagne in Utrecht. Beeld ANP/Rob Engelaar
D66-partijleider Sigrid Kaag voert in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen campagne in Utrecht.Beeld ANP/Rob Engelaar

D66 zou volgens ingewijden voor de peilingen ook I&O Research hebben benaderd, maar die bleek al een exclusieve afspraak met GroenLinks te hebben. Sjoerdsma laat de kritiek van zich afglijden. “Eerder bleek dat De Hond bij de gemeenteraadsverkiezingen behoorlijk goede voorspellingen deed.”

Bovendien, zegt onderzoeker Kruikemeier, kunnen de gepubliceerde peilingen er ook voor zorgen dat kiezers ‘gemobiliseerd’ worden om naar de stembus te gaan. “Als D66 mogelijk de grootste wordt in Amsterdam, kunnen linkse stemmers denken: nou, dan stem ik niet op de PvdA, maar toch op GroenLinks.”

Meer over