PlusNieuws

Beschermt een pufje in de neus ons straks tegen corona?

Gaan neussprays het verschil maken in de coronapandemie? In Leiden en Bilthoven hebben ze hoge verwachtingen. ‘Het kan relatief snel gaan.’

Bas Soetenhorst
null Beeld Shutterstock / Vladimir Sukhache
Beeld Shutterstock / Vladimir Sukhache

Een potentieel ‘schaakmat voor het coronavirus’, een ‘superbrandweer’ tegen Covid-19. Aan superlatieven geen gebrek bij de initiatiefnemers van een via neusspray toe te dienen vaccin, dat als het goed is nog dit jaar getest gaat worden op mensen. “De werving van de eerste tientallen proefpersonen is al begonnen,” zegt Paul Jonas, oud-huisarts en docent bij het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

Ook zouden al afspraken zijn gemaakt met internationale producenten, waardoor het middel in ieder geval in theorie in relatief korte tijd op grote schaal inzetbaar kan zijn. Dan is het ook nog goedkoop, wat het geschikt maakt voor armere landen, eenvoudig te bewaren en snel aanpasbaar aan nieuwe virusvarianten.

Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn. Maar bij het LUMC en in Bilthoven, waar het bedrijf Intravacc is betrokken bij de ontwikkeling, zijn ze overtuigd van het product. Dierproeven gaven volgens de betrokkenen eind vorig jaar zulke goede resultaten te zien, dat ze rekenen op vlotte toestemming van het Europees medicijnagentschap EMA en de Nederlandse instanties voor het testen op mensen.

Onderzoekers van het LUMC zagen in december hun geloof in het concept bevestigd. “Muizen en hamsters hadden zulke grote hoeveelheden antistoffen in hun bloed, dat we denken dat de spray langer werkt dan de bestaande coronavaccins, waar de werking na een paar maanden afneemt,” aldus Jonas.

Ongevaccineerden werven op de Veluwe

Er wordt al voorzichtig nagedacht over de zogenaamde fase 3, waarin het vaccin bij duizenden mensen moet worden getest in Brazilië, Cuba en Nederland. “Dan moeten we op zoek naar grote groepen ongevaccineerden. Gelukkig hebben we de Veluwe,” zegt Jonas grappend. “Maar serieus: mogelijk durven mensen die angst hebben voor een prik wel een neusspray te nemen.”

Een andere optie is om de spray toe te passen als boostervaccin. Dan kan het bij reeds gevaccineerde mensen worden getest, zegt Jan Groen, ceo van Intravacc. Dit bedrijf was in overheidshanden maar is vorig jaar verzelfstandigd. De overheid is grootaandeelhouder.

Nanobolletjes

Bedenker van het concept is de Cubaanse Nederlander Luis Cruz, specialist in nanotechnologie. Hij ontwikkelde eerder piepkleine nanobolletjes om tumoren mee te traceren. Jonas: “Hij kwam op het idee om mini-eiwitten en deeltjes van het coronavirus in de bolletjes te stoppen en als neusspray toe te dienen.” Vanuit de neus en keelholte kunnen die deeltjes het lichaam trainen om afweer tegen corona te maken, in de vorm van antistoffen en afweercellen.

De spray bevat ook een eiwit dat doorgaans gebruikt wordt tegen leverontsteking. “Dat eiwit versterkt de antistoffen voor de korte termijn en de afweer op langere termijn,” aldus Jonas.

Over ongewenste bijwerkingen is hij niet bezorgd. “De afzonderlijke onderdelen van de spray zijn eerder al toegepast en veilig bevonden. Het is allemaal bewezen techniek.” Dat beaamt Groen: “Het principe is in Aziatische landen gebruikt voor een neussprayvaccin tegen hepatitis B. De veiligheidsdata zijn aanwezig en daarom kan de ontwikkeling relatief snel gaan.”

Immuunsysteem

De spray werkt anders dan de coronavaccins van Pfizer en Moderna. Die mRNA-vaccins bevatten een klein stukje van de genetische code van het coronavirus: die voor het spike-eiwit op de buitenkant van het virus. Die code, het mRNA, belandt via de injectie in menselijke cellen, die vervolgens zelf het corona-eiwit aanmaken. Dat lichaamsvreemde eiwit zet het immuunsysteem in werking.

De neusspray daarentegen is een klassiek, op eiwit gebaseerd vaccin. Het bevat kleine stukjes virus van allerlei covidvarianten die het lichaam aansporen om afweerstoffen te produceren. “Die klassieke methode geeft nog meer zekerheid over de veiligheid,” zegt Jonas.

De relatief eenvoudige productiemethode en betrokkenheid van Intravacc moeten zorgen voor een lage prijs. Jonas: “We wilden grote farmaceuten erbuiten houden, dat geeft al snel een prijsopdrijvend effect.”

Volgens Jonas zijn voor wat betreft de productie buiten Nederland zelf afspraken gemaakt met in ieder geval Mexico en Cuba. “Het kan in de zeer nabije toekomst het verschil gaan maken.”

Meer coronasprays in de maak

Naast de poging van het LUMC met Intravacc zijn er acht bij de Wereldgezondheidsorganisatie WHO geregistreerde initiatieven voor een via de neus toe te dienen coronavaccin. Intravacc is met een tweede eigen concept ook in de race, waarbij de hoop is nog voor de zomer bij mensen te testen.

Onderzoekers van het Erasmus MC meldden begin vorig jaar veelbelovende resultaten van dierproeven met een neusspray gebaseerd op een experimenteel middel. Maar daar stokt de ontwikkeling, zegt viroloog Rik de Swart. “Het gaat veel langzamer dan we zouden willen.” Er ging veel tijd zitten in het oplosbaar maken van het middel. Ook ging tijd verloren met vergeefse pogingen van Amerikaanse wetenschappers waarmee wordt samengewerkt voor toestemming voor het ‘in gecontroleerde omgeving’ besmetten van vrijwilligers met het coronavirus. Zo zou de effectiviteit van de spray kunnen worden aangetoond. “Daar zitten natuurlijk ethische haken en ogen aan.”

Oud-medewerkers van het Nederlandse biotechbedrijf Crucell, dat aan de basis stond van de techniek van het Janssenvaccin, werken ook aan een neusspray die kortstondig beschermt tegen corona. Hiervoor haalden ze al 40 miljoen euro op bij investeerders. Later dit jaar wordt meer duidelijk over de voortgang.

Meer over