PlusAchtergrond

Alleen maar stikstof is voor Hollandse eik als een frikandeldieet voor ons

Boeren moeten wijken om ‘zeldzame diertjes’ te beschermen, zeggen critici over de stikstofmaatregelen. Maar ook de Hollandse eik is de dupe van te veel stikstof.

Hans Nijenhuis
De Duizendjarige Eik in het Belgische Lummen.

 Beeld VRT
De Duizendjarige Eik in het Belgische Lummen.Beeld VRT

“Eikensterfte: vooral in bossen op zandgronden doet onze inheemse zomereik het slecht. We zien steeds meer boomkronen met weinig bladeren, veel dode bomen. Er is discussie over de oorzaken, maar neerslag van ammoniak uit mest draagt zeker bij.”

Ko van Huissteden is geen actievoerder. Hij is 69, gepensioneerd, doet nog wat advieswerk voor de Vrije Universiteit Amsterdam, heeft een bedrijfje aan huis. Nee, hij zal zich niet snel aan een boom vastketenen. Maar hij heeft wél als aardwetenschapper zijn hele leven de bodem bestudeerd. En dan erger je je toch als je al dagenlang hoort dat het kabinet met de stikstofmaatregelen ‘zeldzame natuur’ wil beschermen. “De boerenorganisatie LTO doet het steeds voorkomen alsof we de verkeerde natuur hebben in ons land, alsof het om orchideeën en andere zeldzame planten gaat. Nee, het gaat ook om de bescherming van onze ‘gewone’ natuur, zoals bossen op onze zandgronden.”

Geoloog

Daarom schreef de geoloog op Twitter een reeks berichtjes – een draadje – om te laten zien ‘hoe de stikstoftsunami bodem en ecosystemen verstoort’. Van Huissteden is bedolven onder de reacties, en hij wil graag nog een keer uitleggen hoe het zit. “Al is het best lastig te begrijpen als je geen scheikunde hebt gehad.” Maar vooruit, toch een poging, op basis van zijn twitterbericht.

“Ammoniak komt vrij door verdamping uit mest. In de nabije omgeving slaat het neer op de bodem, en wordt door bacteriën omgezet in nitraat. Die zorgt ervoor dat de bodem zuurder wordt. Ammoniak en nitraat zijn op zich belangrijk als voedingsstoffen voor planten. En dat zit dus allemaal in de bovenste laagje van de bodem, dat is er makkelijk uit te halen. De boom gaat zijn wortels daarom daar concentreren.”

“Maar een boom heeft niet alleen stikstof nodig, maar ook andere elementen als fosfor, kalium, calcium. En die verdwijnen juist door verzuring van de bodem. In een zure bodem lossen mineralen waarin die elementen zitten sneller op, en ze spoelen dan uit naar het grondwater. De boom heeft nu een ongezond dieet: alleen stikstof. Zoiets als een mens die alleen op frikandellen leeft. Een ongezond dieet maakt kwetsbaarder voor ziekten en plagen.”

Wortels

“Een extra klap komt van klimaatverandering. Doordat de boom minder diepe wortels heeft, kan in droge perioden minder water worden opgenomen. In zo’n droge periode verdrogen bladeren. De boom neemt geen CO2 meer op. Dat is slecht voor de boom, want die kan gewoon niet ademhalen, maar het is ook slecht voor de mens. CO2 is een broeikasgas dat de opwarming van de aarde veroorzaakt en het helpt ons dat bomen dat gas uit de lucht halen.”

“Het probleem is dus niet alleen stikstof, maar de extra stikstof verstoort de bodem en het ecosysteem op allerlei manieren, zodat een prachtige boom die het normaal in ons klimaat en op onze bodem goed doet, het loodje legt. Je stapelt stress op stress op stress. Dat kunnen mensen zelf ook niet aan, dan raak je op een gegeven moment in een burn-out. Er zijn ook planten die wel profiteren van de strontvloed, zoals bramen en brandnetels. Dat is de natuur die je overhoudt.”

Verdwijnen

Hoe erg is dat? Van Huissteden vindt het moeilijk om precies te zeggen welke ramp er gebeurt. “Je ziet steeds meer verdwijnen. Toen ik 35 was, liep ik met mijn kinderen in het veenweidegebied en de lucht zal vol met weidevogels, met leeuweriken. Het is bijna helemaal weg. Dát is kaalslag. Met de kwetsbare planten verdwijnen ook de insecten, die nodig zijn voor de bestuiving van gewassen, van bomen en fruit. Daar snijd je jezelf dus ook mee in de vingers. En dan het grondwater. Op de zandgronden hebben ze al meer dan twintig drinkwaterwinningen moeten sluiten vanwege de nitraatvervuiling.”

Tenslotte nog dit: “Toen ik eind jaren 70 fysische geografie studeerde, was er al bezorgdheid over de gevolgen van mest voor bodem en natuur. Ruim veertig jaar pappen en nathouden later lees ik: ‘Maatregelen zijn een mokerslag.’ Dat ze hard aankomen begrijp ik, maar een verrassing? Kom nou, neem een ander in de maling.”

Ko van Huissteden: 'De boerenorganisatie LTO doet het steeds voorkomen alsof we de verkeerde natuur hebben in ons land, alsof het om orchideeën en andere zeldzame planten gaat. Nee, het gaat ook om de bescherming van onze ‘gewone’ natuur.' Beeld
Ko van Huissteden: 'De boerenorganisatie LTO doet het steeds voorkomen alsof we de verkeerde natuur hebben in ons land, alsof het om orchideeën en andere zeldzame planten gaat. Nee, het gaat ook om de bescherming van onze ‘gewone’ natuur.'