PlusBlikvangers

Woeste baard en geheven vuist: wie weet nog wie Ferdinand Domela Nieuwenhuis was?

Amsterdam staat vol met kunst, van wereldvermaarde kunstenaars tot anonieme beeldhouwers. Wat zijn de verhalen achter deze beelden?

Peter van Brummelen
Het standbeeld van Ferdinand Domela Nieuwenhuis, een van de grondleggers van het Nederlandse socialisme. Het was een goedmakertje voor links, dat bezwaar had tegen het beeld dat zou komen van generaal Jo van Heutsz.
 Beeld Sophie Saddington
Het standbeeld van Ferdinand Domela Nieuwenhuis, een van de grondleggers van het Nederlandse socialisme. Het was een goedmakertje voor links, dat bezwaar had tegen het beeld dat zou komen van generaal Jo van Heutsz.Beeld Sophie Saddington

Denk niet dat er vroeger geen kritiek was op het Nederlandse kolonialisme en vooral de uitwassen daarvan. Toen in de jaren twintig van de vorige eeuw bekend werd dat generaal Jo van Heutsz (1851-1924) een monument zou krijgen in Amsterdam, leidde dat tot grote verontwaardiging in vooral socialistische en communistische kringen. Een standbeeld voor de man die in Nederlands-Indië zo hard had opgetreden tegen ‘inlanders’ dat hij er de bijnaam ‘de slachter van Atjeh’ aan overhield? Onbestaanbaar, vond men.

Als compromis mocht ook links Nederland in Amsterdam een monument plaatsen: een standbeeld van Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) , een van de grondleggers van het Nederlandse socialisme. Het door beeldhouwer Johan Polet gemaakte, door diverse linkse organisaties zelf gefinancierde beeld werd in 1931 onthuld op het Nassauplein in West. Pas vier jaar later onthulde koningin Wilhelmina op het Olympiaplein in Zuid het van meet af aan omstreden Van Heutszmonument.

Ferdinand Domela Nieuwenhuis viel tijdens zijn leven een bijna religieuze verering ten deel. ‘Us ferlosser’ noemden Friese landarbeiders de man die bekendstond om zijn bevlogen redevoeringen. Ook jaren na zijn dood genoot hij in linkse kringen nog groot aanzien. De onthulling van zijn standbeeld bracht op 29 augustus 1931 duizenden mensen, vooral arbeiders, uit heel het land op de been. Op foto’s die die dag werden gemaakt, is te zien dat zelfs op de daken van gebouwen in de buurt mensen stonden.

En hij balde zijn vuist nooit...

Tegenwoordig is Domela Nieuwenhuis lang zo bekend niet meer en denken nogal wat mensen dat de in brons uitgebeelde figuur op het Nassauplein Karl Marx is. Zijn woeste baard en geheven vuist geven daar ook wel enige aanleiding toe. Twee ontwerpen voor het beeld werden door het opdrachtgevend comité afgewezen omdat ze niet strijdbaar genoeg werden geacht. Een broer van Domela Nieuwenhuis vond het uiteindelijke beeld juist weer té strijdbaar; nooit had hij Ferdinand zo de vuist zien ballen.

Op de in basalt uitgevoerde sokkel van het standbeeld staat Prometheus afgebeeld, de Griekse mythologische figuur die het vuur van de goden stal om het aan de mensen te geven.

Beeldhouwer Johan Polet (1894-1971), de maker van het monument voor de zo linkse Ferdinand Domela Nieuwenhuis, kwam later in heel ander politiek vaarwater terecht. In de Tweede Wereldoorlog collaboreerde hij met de bezetter en was hij lid van de Kultuurkamer. Daardoor kreeg hij na de oorlog een tijd geen overheidsopdrachten meer.

Andere werken van zijn hand in Amsterdam zijn een reliëf van Willem van Oranje op de gevel van Hervormd Lyceum Zuid (1935) en het beeld De Scheepstimmerman op het Enkhuizerplein in Noord (1960).

Standbeeld van Domela Nieuwenhuis

Sinds 1931
Kunstenaar Johan Polet
Waar Nassauplein

Lees terug: ons overzicht met de mooiste kunstwerken in het straatbeeld van Amsterdam.