PlusInterview

Willem van Merwijk vertaalt geliefde ‘Vier letzte Lieder’ van Strauss naar het kleine en intieme

Willem van Merwijk is behalve saxofonist van het Nederlands Blazers Ensemble ook een van de vaste arrangeurs van de groep. De afgelopen tijd boog hij zich over de Vier letzte Lieder van Richard Strauss. Zaterdag 28 mei wordt zijn arrangement uitgevoerd in de Kleine Zaal van het Concertgebouw.

Erik Voermans
Nederlands Blazers Ensemble speelt de Vier Letzte Lieder. Beeld Peter Lodder
Nederlands Blazers Ensemble speelt de Vier Letzte Lieder.Beeld Peter Lodder

“Het is in allemaal begonnen in 2000, toen mijn vriend en collega Johan van der Linden tegen Bart Schneemann, de artistiek leider van het Nederlands Blazers Ensemble (NBE), zei dat hij mij eens moest vragen een stukje te arrangeren. Eerst maakte ik kleine dingetjes voor de Nieuwjaarsmatinee en zo, totdat het uitgroeide tot grote programma’s als Romeo en Julia van Prokofjev, en de Ring van Wagner. De Vier letzte Lieder is een project dat in de eerste weken van de eerste lockdown had moeten worden gespeeld. Daar is toen alleen een livestream van Beim Schlafengehen van over gebleven. Gelukkig kwam er nog een tweede kans.”

Strauss’ Vier letzte Lieder is een zeer geliefd stuk. Er bestaan bijna 150 verschillende opnamen van. Van Merwijk is er van jongs af aan mee vertrouwd. “Mijn vader draaide die muziek thuis. Een favoriete opname heb ik trouwens niet echt. Ik ben ook meer van de kamermuziek, van het kleine en het intieme. Dat heb ik naar mijn arrangement ook geprobeerd te vertalen.”

Cyclus van gedichten

Arrangeren begint met het lezen van de originele partituur. “En ik weet niet of je het gemerkt hebt, maar er wordt ook doorheen gezongen, dus ik heb me eerst in de teksten van Hesse en Eichendorff verdiept. Heel mooie gedichten. Ik ben sowieso erg bezig met gedichten, omdat ik momenteel als componist werk aan een cyclus van 25 gedichten over het Iberische schiereiland. Dat is een kwestie van lezen, lezen, lezen, totdat zich een beeld van een atmosfeer begint te vormen en die vertaal ik dan naar muziek. Bij de Vier letzte Lieder had Strauss dat natuurlijk allemaal al voor me gedaan.”

Hoe ging Van Merwijk vervolgens te werk? Behield hij bijvoorbeeld de prachtige hoornsolo in Frühling? “Dat moest. Strauss’ vader was hoornist en het instrument betekende duidelijk veel voor hem. Bovendien was Strauss, om het zacht te zeggen, niet de slechtste instrumentator.”

De vioolsolo in September heeft Van Merwijk aan de sopraansaxofoon gegeven. “Nu komen we op een belangrijk punt. Alle mensen in het Blazers Ensemble ken ik al jaren. Ik zit dus niet abstract te orkestreren. Als ik iets voor fagot schrijf, doe ik dat voor Dorian Cooke; ik ken haar geluid, ik weet wat ze kan. En dat geldt voor alle partijen. Ik vraag dus veel van ze, want ik heb nogal eens op de rand van het speelbare geschreven, omdat ik weet wat er mogelijk is. Die vioolsolo ging naar de sopraansax van Johan van der Linden, in het volle vertrouwen dat hij er iets ontzettend moois van zal maken. Terwijl ik het schrijf, hoor ik het hem spelen.”

null Beeld Peter Lodder
Beeld Peter Lodder

Op verzoek van zangeres Carina Vinke, die een alt-mezzo is, zijn alle liederen getransponeerd. “Dat betekent ook dat ik sommige laagste noten aan andere instrumenten moest geven. Daarom heb ik een contrabasklarinet ingezet voor de echte bassen, waar de contrabas van Wilmar de Visser dan de cellopartij overneemt. Ik weet dat hij dat heel mooi kan.”

Het NBE speelt de Vier letzte Lieder in een andere volgorde, met tussendoor andere stukken. “Morgen! zit erin, in een instrumentale versie, en verder Ruhe, meine Seele!, het langzame deel uit de cellosonate en een vroeg pianowerkje.”

Behoorlijk onuitstaanbaar

Hermann Hesse hoorde de liederen en vond ze prachtig, maar vond de muziek ohne Zentrum, nur Selbstzweck (oftewel: prachtig, maar het stond te veel op zichzelf, red). “Daar legt hij de vinger op de zere plek. Strauss was een behoorlijk onuitstaanbare vent. Hij kon zo ongelooflijk goed componeren en orkestreren, dat hij zwolg in zijn eigen genie. Hij was in de tachtig toen hij die liederen schreef en nog steeds wilde hij laten horen hoe goed hij was. Nog steeds dezelfde ijdeltuit. Zelfs de Tweede Wereldoorlog had hem niks geleerd. Maar ja. Het is zó verschríkkelijk mooi!”

Vier letzte Lieder - Strauss

Door Nederlands Blazers Ensemble
Met Carina Vinke
Wanneer 28/5 (Concertgebouw), www.nbe.nl

Meer over