Achtergrond

Wie was Norbert Tadeusz, wiens bombastische en gigantische schilderijen nu in Nederland te zien zijn?

In Museum More in Gorssel is de eerste overzichtsexpositie in Nederland van Norbert Tadeusz. Wie was deze Duitse schilder, die het leven leidde van een bohemien, maar wiens roem na zijn dood snel verbleekte?

Kees Keijer
Een werk van Tadeusz dat te zien is in Museum More. Beeld Museum More
Een werk van Tadeusz dat te zien is in Museum More.Beeld Museum More

De zon is fel en werpt harde, donkerblauwe schaduwen op het plaveisel. Er komt een paard met wagen voorbij, naakte acrobaten doen een handstand en voeren andere capriolen uit rondom een vouwladder. Een groep matrozen is in de weer met tuba’s en een zwarte vleugel weerspiegelt de wolkenlucht. Op de achtergrond hangen geslachte ossen in een ruimte met bogen.

Het is bijna ondoenlijk om de gigantische doeken van acht meter hoog, van Norbert Tadeusz (1940-2011), die in Museum Insel Hombroich hangen, te beschrijven .

Spierballerig

In het eigenzinnige museum tussen Keulen en Düsseldorf draait alles om de ervaring van kunst en natuur. In een zorgvuldig aangelegde vallei staan paviljoens met kunstwerken. Tekstbordjes ontbreken. Etsen van Rembrandt hangen er net zo anoniem als een Afrikaanse houten vijzel.

Sympathiek, maar het paviljoen van Tadeusz, dat in 1993 speciaal gemaakt werd voor vier van zijn schilderijen, komt nu toch wat te spierballerig over. Dat Insel Hombroich speciaal een behuizing voor zijn enorme schilderijen bouwde, zegt wel iets over de status die Tadeusz in de jaren tachtig en negentig in Duitsland genoot.

Tadeusz kreeg op 29-jarige leeftijd zijn eerste grote tentoonstelling in het Kunstmuseum Düsseldorf. Musea kochten zijn werk aan, hij ontving prijzen en was docent aan diverse academies. Aanvankelijk verliep zijn carrière toch wat stroef, want de aandacht in de kunstwereld ging niet direct uit naar figuratieve schilderkunst. Dat veranderde eind jaren zeventig met een jonge generatie expressionistische schilders, de Neue Wilden.

In 1995 kocht Tadeusz een industrieel complex in een buitenwijk van Düsseldorf. Er kwam een woning, een binnentuin, een enorm atelier en een opslagruimte. Het duurde drie jaar tot alles verbouwd was en hij kon intrekken.

Lekkage

Nu woont zijn weduwe Petra Lemmerz hier, samen met haar huidige partner Andreas Schön. Ze zijn kunstenaars en beheren samen de nalatenschap van Tadeusz, die uit meer dan duizend schilderijen bestaat. Het onderhoud van het gebouw is een zware last, vertelt Lemmerz. Overal in het complex staan schaaltjes voor de lekkages. “Na een reparatie begint het ergens anders te lekken. Het is normaal dat ik na het opstaan overal ga kijken waar het gelekt heeft. Vorige week was er een onweersbui en was het op twaalf plekken raak.”

De schilderijen die hier zijn opgeslagen zijn geïnventariseerd. “Het kostte twee jaar om alles in de computer te stoppen.” Het werk van Tadeusz wordt aangeboden door galeries in Düsseldorf, Dortmund, Münster en München. Maar de verkoop loopt niet geweldig. Buiten Duitsland is de aandacht voor zijn werk al helemaal miniem. De galerie in Parijs waar hij mee werkte is gesloten. De meeste verzamelaars van zijn werk zijn inmiddels op leeftijd. “Het is een moeilijke tijd. Ik hoop dat jonge mensen het werk opnieuw gaan ontdekken. We doen wat we kunnen.”

Woeste lessen

Lemmerz en Tadeusz ontmoetten elkaar in 1997 op de Biënnale van Venetië. Tadeusz was gek op Italië en had een huis in Toscane, waar hij genoot van het landschap en de schilderijen van Titiaan, Tintoretto en andere schilders uit het verleden. “Voor hem was de wereld vol ontdekkingen.”

Andreas Schön was een leerling van Tadeusz. Zijn lessen beschrijft hij als woest’ Hij kon tegen studenten tekeergaan als het werk in zijn ogen niet goed was. Maar hij kon ook heel enthousiast en vrijgevig zijn. Tadeusz nam zijn studenten mee naar bars, waar de drank rijkelijk vloeide. Alles in zijn leven gebeurde in de hoogste versnelling.

Lemmerz vertelt dat de atelierwoning aanvankelijk helemaal geen keuken had. “We gingen toch elke dag uit eten.” Het studiocomplex in Düsseldorf werd ook regelmatig bezocht door het dansgezelschap van Pina Bausch. Lemmerz: “Al die mensen liepen hier naakt rond en hij stond het hele schouwspel op een ladder te bekijken.”

“In alles wat hij deed had hij zoveel energie. Als we gewoon in een supermarkt rondliepen, dan had hij altijd wel een of andere mooie tas gevonden. Hij vond het ook heerlijk om kleren te kopen.” Een schilderskiel was niet aan hem besteed. Tadeusz schilderde altijd keurig in pak. “Hij wilde niet vies worden, hij wilde geen Malschwein zijn.”

Bombastisch

Zijn composities zijn vaak tot het maximum opgevoerd. Kleuren knallen, figuren tuimelen over elkaar en de toeschouwer kan onderdelen van een scène van meerdere kanten waarnemen. Vaak is het resultaat bombastisch of een beetje gedateerd, maar er zitten ook prachtige schilderijen bij, van Miles Davis in een zwembad bijvoorbeeld (zie onder).

“Hij wilde het leven schilderen. Hij schilderde altijd. Als we naar een diner gingen dan stopte hij. Als we om middernacht terugkwamen dan begon hij weer. Altijd werken aan meerdere schilderijen tegelijk. In totaal maakte hij er tweeduizend, terwijl hij niet erg oud is geworden.”

Schön haalt het allerlaatste schilderij uit het rek, een groot onvoltooid doek waar Tadeusz tijdens zijn ziekbed aan werkte. Het verbeeldt een ijsbeer die met zijn grote lijf van de ene ijsschots op een ander springt. Alles wijst erop dat die sprong niet gaat slagen. Het is verleidelijk om het schilderij te zien als een zelfportret van een onvermoeibare kunstenaar die zijn einde ziet naderen.

Norbert Tadeusz, Het leven als spektakel: t/m 2 oktober in Museum More, Gorssel.

Het schilderij van Miles Davis in een zwembad, te zien in Museum More. Beeld Estate of Norbert Tadeusz
Het schilderij van Miles Davis in een zwembad, te zien in Museum More.Beeld Estate of Norbert Tadeusz