PlusAchtergrond

Wat is al vijftig jaar het succes van 2 voor 12? Dat zoeken we op!

2 voor 12 viert deze week het 50-jarige jubileum. Wat is het geheim van het programma, dat al dertig jaar gepresenteerd wordt door Astrid Joosten? ‘Het is de Rolls-Royce onder de quizzen.’

Roelf Jan Duin
Astrid Joosten presenteert 2 voor 12 al dertig jaar. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Astrid Joosten presenteert 2 voor 12 al dertig jaar.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Het belletje, de ­encyclopedieën, het twaalfletterwoord, in de basis is 2 voor 12, dat in 1971 voor het eerst op de televisie werd uitgezonden, al een halve eeuw hetzelfde. Twee teams, twaalf vragen, en de ­gevleugelde tekst ‘dat zoeken we op!’. Maar wie op YouTube beelden uit de jaren zeventig terugkijkt, toen Joop Koopman de quiz presenteerde, valt op hoe het programma is geëvolueerd.

“Het is net zoals de logo’s van grote merken als Heineken of Douwe Egberts. Die worden voortdurend een heel klein beetje aangepast en bijgeschaafd, zodat de consumenten het niet door hebben. Dat is met 2 voor 12 ook gebeurd,” zegt Astrid Joosten, die al dertig jaar het programma presenteert. “We zijn permanent aan het nadenken over hoe we de formule fris houden. Het decor, de spelregels, de filmpjes: ze gaan allemaal met hun tijd mee. Maar de formule blijft intact.”

Wat is het dan precies, die 2 voor 12-formule? En waarom kijken nog steeds meer dan een miljoen mensen naar de quiz, die spot met televisiewetten die voorschrijven dat spelletjes vlot en flitsend moeten zijn?

2 voor 12 werd bedacht door Varacoryfee Ellen Blazer die, indachtig het verheffingsideaal, een quiz voor zich zag die door zowel de professor als de slager gespeeld kon worden. Om die reden voegde ze het opzoeken als spelelement toe, ­zodat ook mensen zonder enorme parate kennis kans maken om te winnen. Nog steeds geldt het principe dat iedereen, jong, oud, hoog- en laagopgeleid, mee moet kunnen doen: vragen over de Griekse oudheid worden afgewisseld met puzzels zoals de ‘paardensprong’.

Het programma in 1971. Beeld Hollandse Hoogte / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid
Het programma in 1971.Beeld Hollandse Hoogte / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid

“Alles draait om de juiste balans, het mag niet te moeilijk zijn, maar ook zeker niet te makkelijk, dan wordt het flauw. Ongeveer de helft van de vragen moet uit het hoofd te beantwoorden zijn,” zegt eindredacteur Irene van den Hoeven. “Niet alleen de kandidaten, ook de kijkers moeten worden uitgedaagd. Het raden van het twaalfletterwoord is in veel huiskamers een vast ritueel.” Kijkers hebben hierbij overigens wel een thuisvoordeel: voor hen is zichtbaar welke letters fout zijn, voor de kandidaten is dit niet het geval. Tot 2018 hadden de woorden die geraden moesten worden nog met elkaar te maken, maar dat is na klachten van kijkers opgeheven: het verpestte een deel van hun lol.

Winterwortel

Dat 2 voor 12 nog altijd populair is, heeft volgens Joosten, naast het onverwoestbare format, te maken met de kwaliteit van de quiz. Die zit in kleine details. Joosten: “Het niveau van de vragen, de zorgvuldigheid waarmee de inleidende filmpjes en de illustraties worden gemaakt: kijkers herkennen dat. Niet voor niets wordt 2 voor 12 de Rolls-Royce onder de quizzen genoemd.”

Want wie denkt dat een aflevering maken een zaak is van lukraak 24 vragen bij elkaar vegen heeft het mis, er gaat een secuur en ingewikkeld proces aan vooraf, legt eindredacteur Van den Hoeven uit. “We beginnen met het twaalfletterwoord: bijvoorbeeld ‘winterwortel’. Dan kies je in verschillende categorieën, zoals geschiedenis, flora en fauna, of sport, een onderwerp. Het is belangrijk dat de twee teams gelijkwaardige vragen krijgen, en dat de antwoorden corresponderen met het te raden woord. Bij het opstellen van een vraag is het ook belangrijk dat het antwoord op te zoeken moet zijn in de verschillende boeken die ze mogen raadplegen en in de Nederlandse versie van Wikipedia. Maar het mag ook weer niet té makkelijk te vinden zijn. En we proberen in de vraag altijd wat interessante wetenswaardigheden te stoppen, zodat de kijkers er ook wat van leren.”

Joop den Uyl (l) speelt de quiz met Jos van Kemenade ter gelegenheid van de 1-meiviering in 1978. Toenmalig presentator Joop Koopman staat in het midden. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Joop den Uyl (l) speelt de quiz met Jos van Kemenade ter gelegenheid van de 1-meiviering in 1978. Toenmalig presentator Joop Koopman staat in het midden.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Een ander vast onderdeel zijn de vragen die worden ingeluid door een filmpje dat gemaakt is door studenten van de Hogeschool voor de Kunsten (HKU) Utrecht. Tot 2018 werden die vragen ingesproken door oud-nieuwslezer Joop van Zijl, de laatste jaren door Job Cohen. “Het leukste bijbaantje dat ik heb,” zegt hij. “Het kost me een ochtend per jaar, dan spreek ik in Hilversum al die teksten in. Dan krijg ik streng commentaar, moet alles opnieuw, met de juiste klemtonen, en als ik dan maanden later zit te kijken en ik die vragen voorbij hoor komen denk ik: verdraaid, interessant, maar ik heb dan geen idee meer wat het antwoord is.”

De directeur en zijn secretaresse

Wat in ieder geval geen moeite kost, is het vinden van kandidaten. Afgelopen jaar meldden na een oproep op tv binnen een kwartier 800 mensen zich aan. Zij werden uitgenodigd voor een selectiedag in Hilversum, waar ze honderd vragen voorgeschoteld kregen. Alleen wie minimaal de helft goed had, mocht door naar de volgende ronde, waar ze Astrid Joosten ontmoeten. “Mijn taak is om ze een beetje op hun gemak te stellen, sommigen zijn bloednerveus. Het voelt toch een beetje als examen doen.”

Pas in de studio blijkt welke koppels elkaar goed aanvullen. Joosten: “Jaren geleden deden een directeur en zijn secretaresse mee. Zo behandelde hij haar ook: als hij iets niet wist dan vroeg hij niet of zij wel een idee had, maar commandeerde hij dat ze moest gaan zoeken. Maar meestal is de dynamiek heel leuk: we hebben eens een moeder en haar dochter gehad, waarvan die vrouw 25 jaar geleden ook had meegedaan, met haar man. Ze was toen hoogzwanger van het kind waar ze nu mee speelde.”

Volgens Joosten kan 2 voor 12 nog jaren mee. “Het programma is een instituut. En ik hoop daar nog heel lang deel van uit te mogen maken.”

Een speciale jubileumweek begint maandag 30 augustus, met elke dag een uitzending om 19.55 uur, NPO 2. De uitzending van vrijdag 3 september begint om 20.30 uur.

(Geen) BN’ers

2 voor 12 gaat prat op zijn onbekende deelnemers, maar om het 50-jarig ­jubileum te vieren, zijn vanaf maandag 30 augustus een week lang BN’ers te zien. Onder anderen Freek de Jonge, Alexander Pechtold, Astrid Kersseboom en Carine Crutzen doen mee. Crutzen: “Ik sla uitnodigingen voor televisiespelletjes altijd af, maar voor 2 voor 12 maakte ik graag een uitzondering. Het is een typische NPO-quiz: inhoudelijk en niet te schreeuwerig. Wel jammer was dat de vragen alleen maar over de laatste vijftig jaar gingen. Terwijl ik best wat van de Griekse oudheid afweet.”

Meer over