PlusFilmrecensie

Vitalina Varela: opnieuw draait alles om licht en duisternis

Hoofdrolspeelster Vitalina Varela speelt zichzelf in de gelijknamige film van Pedro Costa.

Filmbelichting is racistisch. Ja, de kunst van het uitlichten van een filmset of locatie zodat die zo goed mogelijk op film wordt vastgelegd. Vroeger een chemisch proces op celluloid, inmiddels een spel van enen en nullen. Dat lijkt universeel, maar blijkt een en al wit privilege.

Niemand heeft daar doelbewust op aangestuurd en toch is het zo. Want bij het uitlichten van het beeld hoort ook het uitlichten van de acteurs, en de standaardtechnieken van de cinema zijn daarbij van oudsher gekalibreerd op witte gezichten.

De Portugese filmmaker Pedro Costa toont zich in zijn werk al decennia ten diepste bewust van de politieke lading van filmlicht. Zoals hij op alle vlakken van de kunstvorm een politieke bevlogenheid toont. Dat uit zich niet in schreeuwerig pamflettisme, maar juist in uiterste kalmte en zwijgzame waardigheid.

In plaats van te zoeken naar meer licht, zocht Costa zijn weg in de tegenovergestelde richting, door duisternis en schaduwen te omarmen. Niet voor niets was een van de aforistische lessen die hij afgelopen januari meegaf tijdens een masterclass op het filmfestival van Rotterdam: ‘Cinema heeft niets van doen met onthullen, maar met verbergen.’

De omslag kwam voor Costa in 1997 bij het maken van Ossos, zijn derde speelfilm. Hij maakte die film in Fontainhas, een sloppenwijk in Lissabon bevolkt door Kaapverdische migranten. Hij draaide met de volledige machinerie van de cinema – 35mm-film, camerakranen en lichtmasten, tientallen crewleden. Een berg apparatuur die letterlijk niet paste in de krappe straatjes en bedompte huisjes van Fontainhas. Costa wilde een afstand overbruggen, maar zag op de set de verschillen tussen de armzalige levens voor de camera en de rijkdom erachter alleen maar verder worden uitvergroot.

Geloof verloren

Na het bejubelde Ossos gooide Costa het roer om. Hij schrapte crew en apparatuur en keerde terug naar Fontainhas met enkel een digitale camera op zak. Sindsdien is film voor Costa geen industrie, maar een ambacht. De uitzonderlijke schoonheid van zijn beelden bleef. Maar hij maakt geen films meer óver de bewoners van Fontainhas, maar mét hen – ook nu de wijk allang gesloopt is. Hij boetseert zijn films uit de intimiteit van echte levens in de schaduwen.

Dit geldt ook voor Vitelina Varela, Costa’s negende speelfilm, vanaf deze week te zien in Eye’s zomerprogramma Previously Unreleased. De titel van de film verwijst naar het hoofdpersonage én de hoofdrol­speelster: de mensen met wie Costa filmt dragen veelal hun eigen namen en verbeelden episodes uit hun echte leven.

Zo ook Vitalina Varela, een weduwe die van Kaapverdië naar Lissabon reist omdat haar echtgenoot is overleden. Decennia geleden vertrok hij naar Portugal als gastarbeider, met beloftes van geld en een spoedige terugkeer. Geen van beide kwam hij na. Nu is Varela te laat om afscheid van hem te nemen – zelfs zijn begrafenis heeft ze gemist. De gesloten gemeenschap in Lissabon ontvangt haar kil; de enige die haar wat medeleven toont is de priester.

“Jij verloor je man, ik mijn geloof in deze duisternis,” zegt de priester tegen Varela. Dat geldt misschien ook voor Costa, want meer dan in zijn vorige films breekt het licht door in Vitalina Varela. Dat is lang niet altijd plezierig: door open deuren vallen schelle strepen in de kleine, vervallen kamertjes rond Varela en de priester. Het felle kunstlicht lijkt van bouwlampen afkomstig. Pas aan het slot gloort er een glimpje daglicht in de film. Binnen het schaduwrijke oeuvre van Costa voelt het als een mokerslag.

Vitalina Varela

Regie Pedro Costa
Met Vitalina Varela, Ventura
Te zien in Eye, Lab111

Meer over