Muziekrecensie

Verpletterend werk van Xenakis raast en tiert

In de NTR ZaterdagMatinee klonk een hoogst indrukwekkende uitvoering van Xenakis’ meesterwerk Kraanerg.

Erik Voermans
null Beeld AFP
Beeld AFP

Op 29 mei van dit jaar herdenken we de honderdste geboortedag van Iannis Xenakis, de Grieks-Franse componist die tussen 1953 en 2001 een ontzagwekkend oeuvre schiep vol overweldigende, bijna angstaanjagend ruige stukken. Van al die werken is het 75 minuten durende Kraanerg, voor vijf houtblazers, zes koperblazers, twaalf strijkers en tape, het verpletterendst.

Vooruitlopend op Xenakis’ eeuwdag klonk Kraanerg zaterdag voor het eerst in Nederland tijdens de NTR ZaterdagMatinee (waar anders?), in een absolute topuitvoering door Klangforum Wien, een van de beste modernemuziekensembles ter wereld, onder leiding van Sylvain Cambreling, die al decennia een reputatie te verliezen heeft als het gaat om veeleisende muziek.

Kraanerg beschrijven valt nog niet mee. Zelfs de titel adequaat vanuit het Grieks vertalen is al onbegonnen werk, ook omdat dit niks zegt over wat de muziek teweegbrengt.

Kraanerg is een opeenvolging van ziedende, zwaar dissonante instrumentale klanken, die worden afgewisseld met vervormde geluiden van een tape, weergegeven via luidsprekers in de zaal. De tapeklanken zijn ook allemaal terug te voeren tot de live gespeelde instrumentale delen, maar door de toevoeging van galm en filters klinken die alsof ze afkomstig zijn uit een spookachtige parallelle wereld.

Zoete koekjes

Het waanzinnige aan Kraanerg is dat Xenakis 75 minuten lang zelfs niet de geringste neiging demonstreert om zoete koekjes te bakken. De muziek raast en tiert, suist en druist, grauwt en klauwt, en doet nog het meeste denken aan een rotslandschap, waar een meedogenloze storm door de gaten en spelonken jankt en schreeuwt. Een keer of twintig valt de muziek ook even volledig stil, vijf, zes seconden lang – een eeuwigheid –, om daarna weer voort te razen en te denderen.

De musici spelen vrijwel onophoudelijk in extreme registers en soms blijft de muziek even hangen in onbeschrijflijke harmonieën, of wordt de textuur teruggezet op een eenzame klarinet, een grommende contrabasklarinet of een scheelkijkend dominantseptiemakkoord, waaraan te horen is dat Xenakis behalve een staalharde modernist ook een enorm geestige vent was.

Kraanerg werd geschreven voor het Nationale Ballet Gilde van Canada, met een bijbehorende choreografie van Roland Petit. Misschien een ideetje voor een Nederlands dansgezelschap.

In de Grote Zaal luisterden een kleine duizend aanwezigen ademloos naar Xenakis’ meesterwerk. Klangforum Wien en dirigent Cambreling kregen een groot applaus.

Tot slot nog dit: de toelichter verschafte in het programmaboekje verkeerde informatie over de oorzaak van Xenakis’ glazen oog, als gevolg van een granaatscherf die hem in december 1944 als Griekse vrijheidsstrijder in het gezicht trof. Die scherf was afkomstig van een Britse tank en had met ‘verzet tegen de nazi’s’, zoals de toelichter schrijft, niets te maken. De nazi’s waren daar toen al weg.

Klassiek

NTR ZaterdagMatinee
Wie: Klangforum Wien o.l.v. Sylvain Cambreling
Werken van: Xenakis (Kraanerg)
Gehoord: 2/4, Concertgebouw
Nog te horen: via Nporadio4.nl/concerten