PlusExporecensie

Van ambacht tot kunst: Japans Lak in het Rijksmuseum toont de ontwikkeling van een eeuwenoude traditie

Een Japanse aalscholver op een langwerpige accessoiredoos, gemaakt door kunstenaar Rokkaku Daijō in 1938. Beeld Frans Pegt
Een Japanse aalscholver op een langwerpige accessoiredoos, gemaakt door kunstenaar Rokkaku Daijō in 1938.Beeld Frans Pegt

Als aan het eind van de 19de eeuw een breuk ontstaat met de klassieke iconografie, wordt het Japanse lakwerk steeds persoonlijker. Maar ook hierna blijven de lakkunstenaars zichzelf uitvinden. Modern Japans Lak laat die transformatie zien. Voor de hele tentoonstelling geldt: hoe langer je kijkt, hoe meer je ziet.

Jan Pieter Ekker

‘Lak geeft glans aan het bestaan,’ luidt de dertiende en laatste stelling bij het doorwrochte proefschrift Facing Modern Times: The Revival of Japanese Lacquer Art 1890-1950, waarmee Jan Dees in 2007 promoveerde aan de Universiteit Leiden. Sindsdien is de Japandeskundige blijven publiceren en Japans Lak blijven verzamelen. En nu is Dees gastcurator van de zomertentoonstelling Modern Japans Lak in het Rijksmuseum, dat hij in 2009 zijn bijzondere kimonocollectie schonk. De expositie is voor het grootste deel samengesteld uit de collectie die hij de afgelopen vier decennia samen met zijn partner René van der Star bijeen bijeen verzamelde.

Japans lakwerk heeft een eeuwenoude traditie. Al meer dan duizend jaar worden gebruiksvoorwerpen in een langdurig en zeer arbeidsintensief procedé versierd met goud- en zilverpoeder op een zwarte of gouden achtergrond. De lak wordt gewonnen uit de Vernisboom (of Japanse lakboom; Toxicodendron vernicifluum). Door inkervingen komt de hars tevoorschijn, die wordt opgevangen en vele bewerkingen ondergaat. De lak wordt vervolgens laag voor laag aangebracht op een houten vorm – soms meer dan honderd flinterdunne laagjes. Na het lakken wordt het oppervlak net zo lang gepolijst tot het volmaakt egaal is. Dan worden de decoraties aangebracht, doorgaans met een van de (klassieke) decoratietechnieken: maki-e (gesprenkeld goudpoeder), chinkin (graveerwerk) of raden (parelmoerwerk).

Nieuwe pigmenten

De tentoonstelling Modern Japans Lak begint aan het eind van de 19de eeuw, bij de ‘belle époque’ van de lakkunst. In Tokio opent in 1890 een kunstacademie met een eigen lakafdeling. Studenten worden daar voor het eerst als kunstenaars gezien, en niet alleen als ambachtslieden. Er ontstaat een breuk met de klassieke iconografie, de ontwerpen worden persoonlijker.

Ondanks de transformatie die lakkunst ondergaat, wordt de kunstenaar in het begin van de 20ste eeuw gebrek aan vernieuwing verweten en deelname ontzegd aan de prestigieuze Salon, die de Japanse overheid in 1907 naar Frans model in het leven had geroepen. Daar werd net als in Parijs uitsluitend schilderkunst en beeldhouwwerk getoond. Het dwingt de lakkunstenaars – net als de keramisten en metaalkunstenaars – om zichzelf opnieuw uit te vinden. Dat leidt tot een nieuwe creatieve golf. De perfectie van technieken staat niet langer voorop, maar wordt in dienst gesteld van het ontwerp. De technieken en de beeldtaal worden vernieuwd. Het zorgt ervoor dat de lakkunst in 1927 alsnog tot de kunstafdeling van de salons wordt toegelaten.

Op deze competitieve tentoonstellingen wedijveren lakkunstenaars met elkaar. Het leidt ertoe dat het gesprenkelde beeld minder dominant wordt, en het gebruik van goud en zilver afneemt. Rond 1930 komen nieuwe pigmenten op basis van titanium wit beschikbaar, waardoor het kleurenpalet flink wordt uitgebreid en onderwerpen natuurgetrouw kunnen worden weergegeven – een noviteit in lakkunst.

Uiterst delicaat

Dat het om kunst gaat, wordt benadrukt door de uitgesproken opstelling in het Rijksmuseum: (bijna) elk werk – hoe klein ook – ligt in een eigen, forse vitrine. Er zijn accessoire- en sierdozen, theebusjes, schrijf- en papierdozen, wierookdoosjes, dienbladen, fruitschalen en bloemenvazen. In allerlei vormen en maten. Er staat een fraaie schrijfdoos van Kõmo Tõzan, een Salonstuk uit 1938 getiteld Aubergineplant, met een bol schildpaddeksel dat zijn vorm heeft gekregen door in lak gedrenkte hennepdoeken over een mal te laten uitharden. Ook bijzonder is de futuristische bloemenvaas van Murayama Hisashi uit 1940, Eeuwigheid, vernoemd naar het golvende patroon dat doet denken aan het yin-yangsymbool.

Uiterst delicaat is het minuscule wierookdoosje Hortensia van Otomaru Kõdõ uit 1950, een bolle vorm dat lijkt te zijn belegd met vierbladige, veelkleurige bloemetjes. Maar het allerverfijndst is een langwerpige accessoiredoos uit 1938, gemaakt door Rokkaku Daijõ toen hij pas 25 jaar was. Erop staat een Japanse aalscholver, die op een rots in de branding zijn vleugels uitslaat. De rots loopt door op de zijkanten van de doos, en krijgt daardoor volume. De vogel is levensecht, en heeft onvoorstelbaar gedetailleerde vleugels. Maar het meest spectaculair is de zee. De branding accentueerde Daijõ losjes met ingelegde stukjes kwarteleierschaal. In het blauw van de zee strooide hij parelmoer, waardoor het nóg meer sprankelt.

Wat voor de gehele tentoonstelling geldt, geldt voor dit meesterwerk in het bijzonder: hoe langer je kijkt, hoe meer je ziet. Als zich tenminste niet al teveel bezoekers verdringen om dezelfde vitrinekast.

Modern Japans Lak: t/m 4/9 in het Rijksmuseum.

Zomer in het Rijks

Gelijktijdig met Modern Japans Lak zijn er nog twee zomertentoonstellingen in het Rijksmuseum: XXL Papier – Groot, groter, grootst! en Vroege foto’s van Japan. In XXL Papier is 262 vierkante meter aan papier te zien, verdeeld over 27 objecten. Het zijn prenten en tekeningen uit de collectie van het Rijksmuseum, die vanwege hun uitzonderlijke formaat en de kwetsbaarheid van het materiaal slechts zelden worden geëxposeerd. Onder de noemer Vroege foto’s van Japan worden foto's tentoongesteld die hobbyfotograaf Antoon Bauduin maakte toen hij in 1862 als arts in Japan neerstreek. Het zijn de vroegste door een Nederlander gemaakte en bewaard gebleven foto’s van Japan. Ze werden in 1985 na een brand zwaar beschadigd teruggevonden en in 2016 aan het Rijksmuseum geschonken.

Meer over