PlusFilmrecensie

Turn Your Body to the Sun: hoe belandde Sana’s vader na de oorlog in een Russisch strafkamp?

In de documentaire Turn Your Body to the Sun reconstrueert Sana Valiulina het levensverhaal van haar vader, die tien jaar in de goelag doorbracht. Een persoonlijke geschiedenis over een onderbelicht aspect van de Tweede Wereldoorlog.

Elise van Dam
Russische krijgsgevangenen in de documentaire ‘Turn Your Body to the Sun’ van Aliona van der Horst. Beeld
Russische krijgsgevangenen in de documentaire ‘Turn Your Body to the Sun’ van Aliona van der Horst.

“Het was een warme zomerdag,” begint Sana Valiulina haar verhaal. Een verhaal dat ze vertelt in het Russisch, ook al woont ze al dertig jaar in Nederland en kost de Russische taal haar moeite. Want “het moet pijn doen”. Ze vertelt hoe ze als kind achter haar vader liep. Haar vader die zweeg en ondanks zijn ferme pas niet omkeek of zijn dochtertje hem kon bijhouden. Het is een beeld dat haar vader definieert, of althans de man zoals zij die als kind kende. Een zwijgende rug om tegenaan te kijken. “Een muur op zich.”

Turn Your Body to the Sun documenteert Sana’s poging om die zwijgende man uit haar jeugd beter te begrijpen. In juni 1945 werd Sandar Valiulina veroordeeld tot tien jaar in de goelag, maar wat bracht hem daar? Aan de hand van brieven, dagboeken en archiefdocumenten proberen Sana en haar zus Dinar een antwoord te vinden op die vraag. Ze reconstrueren de jaren voor het strafkamp, oorlogsjaren die Sandar voeren naar Frankrijk en Groot-Brittannië, langs het Duitse en het geallieerde leger.

En in het reconstrueren van die persoonlijke geschiedenis legt de film van Aliona van der Horst een onderbelichte zijde van de Tweede Wereldoorlog bloot. Het lot van Sovjetsoldaten die krijgsgevangen werden genomen door de Duitsers en gedwongen werden te vechten voor de nazi’s. Een moreel mijnenveld waarin overleven gelijkstond aan verloochening. Een hel die niet ophield bij de bevrijding. Want na die bevrijding werden deze krijgsgevangenen een speelbal van een beschamend politiek spel tussen Churchill, Roosevelt en Stalin.

Unieke archiefbeelden

Van der Horst kleedt het verhaal van Sana’s vader in met een schat aan unieke archiefbeelden van onder meer de Duitse krijgsgevangenenkampen en Stalins strafkolonies. Beelden die ze herhaalt of extreem vertraagd afspeelt, inkleurt en voorziet van geluid. Niet zozeer om ze op te poetsen of iets hyperrealistisch te geven, zoals Peter Jackson deed met zijn documentaire over de Eerste Wereldoorlog, They Shall Not Grow Old. Het is meer alsof Van der Horst met die technieken de archiefbeelden benadert als een laborant die een specimen onderzoekt. Er kleurvloeistoffen aan toevoegt of een microscoop op zet, om zo bepaalde details zichtbaar te maken en door te dringen tot de diepere lagen.

Zo worden die archiefbeelden meer dan vluchtige flarden van een vervlogen tijd. Het worden beelden die terugkijken. Dwars door de tijd heen. Zoals die ene soldaat die de camera in kijkt met een blik waar je hoe langer je ernaar kijkt, hoe meer in gaat lezen, of denkt te lezen. Wanhoop, maar ook iets van trots en zelfs een vleugje spot. Van der Horst dwingt met haar aanpak af dat de mannen in deze beelden geen vormeloze figuren in een anonieme massa blijven, maar voor even een individu worden.

Een zachtmoedige intellectueel

Een andere belangrijke bron waar de film uit put zijn de brieven die Sandar vanuit het strafkamp schreef aan de vrouw die de moeder van Sana zou worden. Uit die brieven rijst het beeld op van een zachtmoedige intellectueel die Schiller en Boccaccio citeert en naar muziek van Chopin luistert.

Sandar Valiulina met zijn dochter Sana. Beeld
Sandar Valiulina met zijn dochter Sana.

Iemand ook die in zijn schrijven wel degelijk reflecteert op zijn omstandigheden en hoe die hem hebben aangetast. Zoals de dissociatie die in hem optreedt, als een zichzelf in de staart bijtend overlevingsmechanisme. In een poging de zelf te redden, wordt die zelf onkenbaar. ‘Alles wat gebeurt, gebeurt niet met mij, maar met iemand anders,’ schrijft Sandar. ‘Maar wie ben ik dan? En wie is die ‘ik’?’

Voor Sana Valiulina, die schrijfster is en in 2006 met Didar & Faroek een boek schreef geïnspireerd op het liefdesverhaal van haar ouders, betekenen alle details die ze onthult over het leven van Sandar dat ze zich opnieuw moet verhouden tot haar vader. Of in elk geval tot het beeld dat ze van hem gevormd had en dat ook zo vormend is geweest in haar leven, in de som van wie zij is geworden. Elk mensenleven, zo reflecteert ze in de film, is immers een verzameling fragmenten, waarvan we proberen een geheel te maken. “En dan valt het weer uiteen. Zo is het leven.”

Aliona van der Horst

Filmmaker Aliona van der Horst, die aankomende zaterdag in de Paroolrubriek Op de Klapstoel staat, werd geboren in Moskou als kind van een Russische moeder en een Nederlandse vader. Ze groeide op in Nederland, maar keert in haar films geregeld terug naar haar moederland en de verhalen die daar liggen. Zo maakte ze in 2008 een documentaire over de getroebleerde dichter Boris Ryzhy en dook ze in haar eigen familiegeschiedenis met het prachtige Liefde is aardappelen (2017). Altijd verbindt ze die diep persoonlijke verhalen met de grotere geschiedenis van het land. In haar woorden: “Door in te zoomen op het persoonlijke wordt het universele zichtbaar.”

Donderdagavond spreekt Paroolredacteur Jan Pieter Ekker na de voorstelling van 18.45 uur in Eye 3 met Aliona van der Horst en Sana Valiulina.

Turn Your Body to the Sun

Regie Aliona van der Horst
Te zien in De Balie, Eye, Het Ketelhuis, Rialto De Pijp, Rialto VU en via Picl

Meer over