PlusAchtergrond

Topdirigent en Poetinaanhanger Valeri Gergjev massaal in de ban gedaan, maar voor hoe lang?

Het talent van Valeri Gergjev staat niet ter discussie, de manier waarop hij dat heeft verkwanseld en zijn ethisch kompas wél. Beeld wfa
Het talent van Valeri Gergjev staat niet ter discussie, de manier waarop hij dat heeft verkwanseld en zijn ethisch kompas wél.Beeld wfa

De excommunicatie van dirigent Valeri Gergjev in de westerse muziekwereld is vrijwel totaal. Ook het Rotterdams Philharmonisch Orkest verbreekt alle banden en neemt hem zelfs de titel eredirigent af. Hoe lang gaat hij in de ban?

Erik Voermans

De hoeveelheid onwelriekende bagger die de wereldberoemde dirigent Valeri Gergjev online over zich krijgt uitgestort, is aanzienlijk. Je kunt zeggen dat Gergjev het daar zelf naar heeft gemaakt, met zijn serviele geknipmes in de richting van Poetin, Ruslands agressieve opperhoofd; met zijn treurigstemmende opmerkingen over homoseksuelen en over Pussy Riot; met zijn gewoonte te laat (of helemaal niet) op repetities te verschijnen en dan vaak ook nog niet ideaal voorbereid.

Dat laatste blijft vanuit muzikaal oogpunt onvergeeflijk, al moet daar onmiddellijk aan worden toegevoegd dat hij ongeacht de omstandigheden als weinig anderen in staat was een orkest in lichterlaaie te zetten. Zijn talent staat dan ook niet ter discussie, de manier waarop hij dat heeft verkwanseld wél. Hetzelfde geldt voor zijn ethisch kompas, waarvan de wijzer in de richting van het Kremlin is vastgeroest, aangezien het Kremlin het voortbestaan van het Mariinskitheater in Sint-Petersburg mogelijk maakt, waar Gergjev al decennia de scepter zwaait.

Monumentale carrière

Gergjev, een van de begaafdste leerlingen van dirigentensmid Ilja Moesin, werd voor Nederland ontdekt door wijlen Hans Kerkhof, de bedenker van de concertserie Matinee op de Vrije Zaterdag. Kerkhof wees zijn opvolgers, Kees Hillen en Jan Zekveld, op een interessante, ‘maar misschien nog wat wilde’ jonge dirigent uit Rusland.

Toen de 34-jarige Osseet Valeri Gergjev in 1987 zijn debuut maakte in Nederland, tijdens die Matinee op de Vrije Zaterdag (tegenwoordig de NTR ZaterdagMatinee geheten) in het Concertgebouw, was het voor iedereen in de zaal meteen volstrekt duidelijk dat ze hier een uitzonderlijk talent hadden gezien. Kees Hillen, die artistiek directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest was geworden, aarzelde geen moment en wist Gergjev aan het Rotterdams orkest te verbinden, eerst als vaste gastdirigent en vanaf 1995 als chef-dirigent.

Gergjev bleef in Rotterdam tot 2008 en werkte daarnaast aan een monumentale internationale carrière, die hem langs alle grote orkesten en operahuizen ter wereld voerde. Tussen alle lucratieve gastdirecties bij de grote orkesten door bleef hij in moordend tempo de wereld rondreizen met het Mariinski Orkest, waarvan een tweede opstelling gewoon de opera’s in Sint-Petersburg bleef spelen. Na Rotterdam, waar het eigenlijke repetitiewerk al jaren werd gedaan door assistenten als Jurjen Hempel, vertrok bij naar de London Symphony Orchestra en sinds 2015 was hij chef van de Münchner Philharmoniker, een van de best betalende orkesten ter wereld. Daar is hij dinsdag ontslagen, omdat hij niet reageerde op het verzoek zich te distantiëren van Poetins daad van agressie jegens Oekraïne.

Behalve München heeft ook zo’n beetje de rest van de westerse muziekwereld de banden met Gergjev verbroken. Nog steeds heeft Gergjev nergens op gereageerd, maar verbaast dat echt? Het is ondenkbaar dat hij zijn bovenbaas Poetin ooit zal afvallen, als hij tenminste nog iets van een carrière in Rusland wil overhouden. Anders zal hij een post moeten zien te bemachtigen in China.

Cocktailprikker

Het ziet er dus naar uit dat de grote orkesten, behalve die uit Rusland, voorlopig niet meer onder leiding van de charismatische dirigent zullen spelen en zich niet meer zullen verbazen over of ergeren aan zijn soms opzettelijk vage dirigeergestiek, waarvoor hij eerst een normale baton gebruikte, later alleen zijn handen en weer later een stokje ter grootte van een cocktailprikker. Het doel was altijd hetzelfde: de musici prikkelen tot een collectieve alertheid waardoor er wonderen kunnen gebeuren.

Maar soms waren er geen wonderen en was er alleen maar ergernis, zoals bij zijn debuut bij het Concertgebouworkest in 1993, toen hij het geweldige Eerste pianoconcert van Bartók uit een zakpartituurtje stond te dirigeren, het orkest amper aankijkend en de solist, nota bene de steeds woedender kijkende grootheid Krystian Zimerman, vrijwel totaal negerend.

Misschien had hij het stuk kort daarvoor in het vliegtuig nog even ingestudeerd. Maar verpletterende ervaringen waren er óók en zeker in de eerste tien jaar van zijn carrière was het elke keer raak.

De vraag die blijft is hoelang Valeri Gergjev in de ban gaat. Ter overdenking: Herbert von Karajan meldde zich ooit tot tweemaal toe aan als lid van de nazipartij en werd na de Tweede Wereldoorlog de beroemdste dirigent ter wereld.

Valeri Gergjev in betere tijden:

Meer over