PlusInterview

Three Minutes – A Lengthening is een monument voor verdwenen Joodse Polen: ‘Hun gezichten zijn het enige wat over is’

In Three Minutes – A Lengthening transformeert Bianca Stigter drie minuten amateuropnamen uit 1938 tot een film van ruim een uur. Daarmee stelt ze het lot uit van de mensen die werden gefilmd in het Poolse, voornamelijk Joodse, stadje Nasielsk.

Joost Broeren-Huitenga
Still uit ‘Three Minutes – A Lengthening’. Bianca Stigter: ‘Het kwam meteen heel erg binnen. Ook omdat het voor een groot deel in kleur is.’ Beeld
Still uit ‘Three Minutes – A Lengthening’. Bianca Stigter: ‘Het kwam meteen heel erg binnen. Ook omdat het voor een groot deel in kleur is.’

Zes jaar lang analyseerde Bianca Stigter een filmpje van slechts drie minuten. Ze vertraagde, zoomde in op de kleinste details, rekte het op tot een film van dik een uur. “En toch zie ik er ook nu telkens nog iets nieuws in,” zegt ze.

Die drie minuten film, een amateuropname zonder geluid, zijn voor zover bekend de enige bewaarde beelden van het Poolse stadje Nasielsk in 1938, en van de grote Joodse gemeenschap die er woonde. De meesten van hen zouden enkele jaren later omkomen in de Holocaust, maar ze zijn vereeuwigd op een vakantiefilm van David Kurtz, een Amerikaan die er de geboortegrond van zijn voorouders bezocht.

In haar meesterlijke essayfilm Three Minutes – A Lengthening ontleedt, verlengt en vertraagt journalist en historicus Stigter die drie minuten celluloid. Kurtz’ beelden zijn het enige wat ze toont, en toch zie je in Stigters handen telkens nieuwe details. Zo bouwt ze een klein monument voor deze verdwenen mensen. Een overdenking rond geheugen, herdenking en de rol die cinema daarin kan hebben.

Voor een groot deel in kleur

Stigter stuitte op Kurtz’ filmpje via een Facebookbericht over het boek Three Minutes in Poland (in Nederland uitgegeven als Drie minuten in Polen). Daarin doet Glenn Kurtz, de kleinzoon van de maker van die drie minuten homevideo, verwoede pogingen om te achterhalen wie en wat er in het filmpje te zien is.

Dat bericht linkte ook naar het filmpje zelf, online beschikbaar bij het Holocaust Museum in Washington. “Het kwam meteen heel erg binnen,” herinnert Stigter zich. “Ook omdat het voor een groot deel in kleur is. De wereld van voor 1950 zien we vooral in zwart-wit. Om iets in kleur te zien uit die tijd maakt het heel levendig. En meteen bij die eerste keer kijken had ik het idee: het is heel bijzonder dat we die drie minuten hebben, maar zouden we dat op de een of andere manier niet kunnen verlengen, om dat verleden iets langer in ons heden te houden?”

Bianca Stigter: ‘Dat filmpje toont een glimp van iets dat er anders helemaal niet meer was geweest.’ Beeld Annaleen Louwes
Bianca Stigter: ‘Dat filmpje toont een glimp van iets dat er anders helemaal niet meer was geweest.’Beeld Annaleen Louwes

Stigter begon haar zoektocht bij het boek van Glenn Kurtz, die ook in de film te horen is. “Een enorm rijke bron,” noemt Stigter het boek, waarvoor Kurtz vier jaar lang vele archieven uitploos. “Maar ik wilde alleen maar dingen vertellen die gekoppeld kunnen worden aan iets wat je kunt zien, hoe klein dat ook is.”

Stigter reisde zelf ook naar Nasielsk. Maar in de stad waren de plekken uit de film nog amper te herkennen. “Daar staan gaf een overweldigende sensatie van verlies,” zegt Stigter. “Dat filmpje toont een glimp van iets dat er anders helemaal niet meer was geweest. Dat is een bijna Pompejisch gevoel, alsof er een fragment van de tijd is gevangen.”

Spanning op onschuldige beelden

Naast Kurtz en de vertelstem (ingesproken door actrice Helena Bonham Carter) is ook Morry Chandler te horen, geboren als Moshe Tuchendler. Hij is een van slechts een handvol mensen uit de beelden die Kurtz wist te identificeren. Chandler was dertien toen de opnamen werden gemaakt, en verdringt zich samen met een flinke groep andere kinderen voor de camera, die voor hen een noviteit moet zijn geweest.

“Je voelt hoe graag ze gefilmd wilden worden,” zegt Stiger. “Ze willen gezien worden, niet door ons maar door een soort abstracte kijker. Het voelt alsof je echt contact hebt, alsof ze je aankijken over de ravijnen van de geschiedenis heen. Maar dat is natuurlijk niet zo. Waar nog bij komt dat wij weten wat er gaat gebeuren en zij niet. Dat zet een enorme spanning op die onschuldige beelden. Je kan niets doen – die laatste stap kan je niet zetten.”

Zo wordt haar film dus ook een monument voor deze mensen – dat is het expliciet als Stigter aan het slot van de film alle gezichten uit de film op een rij zet. “Omdat van de meeste mensen de namen niet zijn te achterhalen, zijn hun gezichten het enige wat er nog over is,” zegt Stigter. “De film kijken is dus ook een soort mee-maken van een gedenkteken, een actief herdenken.”

Three Minutes – A Lengthening is te zien in De Balie, Cinecenter, Eye, Het Ketelhuis, Rialto De Pijp en Rialto VU.

Nasielsk

Van de stad Nasielsk in 1938, zoals die in de drie minuten film naar voren komt, is vandaag vrijwel niets te herkennen. Maar ook op een andere manier is het verleden er onzichtbaar, zegt Stigter. “Hier in Amsterdam zijn veel monumenten en plaquettes die aan de oorlog herinneren, maar die waren daar niet in grote mate aanwezig. Pas de laatste jaren is dat iets meer geworden, een positieve ontwikkeling. Op de plek waar de Joodse begraafplaats was, staat nu een informatiebord, ook met foto’s uit Kurtz’ film. De grafstenen zijn in de oorlog allemaal verdwenen, waarschijnlijk zijn ze gebruikt om een landingsbaan van een vliegveld daar in de buurt aan te leggen. In mei gaan we erheen, dan zijn in Warschau en Nasielsk vertoningen van de film, en er is een ceremonie bij een nieuw gedenkteken, gemaakt van de teruggevonden ramen van de synagoge.”

Meer over